Հայաստանում ձկնաբուծության և ձկնամթերքի վերամշակման ոլորտի համար ձևավորվել է դեպի Եվրոպական միություն արտահանման անհրաժեշտ իրավական հիմքը։ Կառավարությունը հուլիսի 16-ին հաստատել է այն կարգը, որով հայկական ձկնաբուծական տնտեսությունները, ձկնամթերք արտադրող և պահեստավորող ընկերությունները կարող են գրանցվել ԵՄ TRACES համակարգում և անհրաժեշտության դեպքում ստանալ արտահանման առողջության սերտիֆիկատ։
Սա հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար, քանի որ ոլորտը երկար ժամանակ մեծապես կախված է եղել ռուսական շուկայից։ 2025 թվականին հայկական ձկնամթերքի արտահանման մոտ 90 տոկոսը ուղղվել էր Ռուսաստան, իսկ 2026 թվականին ռուսական շուկայի սահմանափակումները լրացուցիչ ճնշում են ստեղծել արտադրողների համար։
Հայաստանը ԵՄ-ից թույլտվություն արդեն ստացել է
Հայաստանը Եվրոպական հանձնաժողովից պաշտոնական թույլտվություն է ստացել հայկական արտադրության սառեցված և վերամշակված ձկան ու այլ ձկնամթերքի ԵՄ արտահանման համար։
Սակայն թույլտվությունը ինքնին դեռ չի նշանակում, որ ցանկացած հայկական ընկերություն կարող է անմիջապես իր արտադրանքը ուղարկել Եվրոպա։ Արտահանող ընկերությունը պետք է համապատասխանի ԵՄ պահանջներին և գրանցվի TRACES համակարգում։
TRACES-ը ԵՄ առևտրի վերահսկման և փորձագիտական համակարգն է, որտեղ արձանագրվում են կենդանական ծագման արտադրանքի միջազգային տեղաշարժերին և դրանց անվտանգության վերահսկողությանը վերաբերող տվյալները։
Ո՞վ կարող է արտահանել
Նոր կարգը վերաբերում է երեք հիմնական խմբի.
- ձկնաբուծական տնտեսություններին,
- ձուկ և ձկնամթերք արտադրող կազմակերպություններին,
- ձուկ կամ ձկնամթերք պահեստավորող կազմակերպություններին։
Այս ընկերությունները պետք է համապատասխանեն ԵՄ տեխնիկական և սննդամթերքի անվտանգության պահանջներին։ Հայաստանում դրանց համապատասխանությունը ստուգում է Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը (ՍԱՏՄ)։
Գործընթացը նախատեսում է փաստաթղթերի ուսումնասիրություն, տնտեսավարողի ստուգում և անհրաժեշտության դեպքում նմուշառում։ ՍԱՏՄ-ի հրապարակած ընթացակարգի համաձայն՝ ստուգումը նախատեսվում է իրականացնել 10–15 աշխատանքային օրվա ընթացքում, իսկ համապատասխանության դեպքում ընկերության տվյալները ներկայացվում են Եվրոպական հանձնաժողովի հաստատմանը։
TRACES-ում գրանցումը, ըստ ՍԱՏՄ-ի հրապարակած կարգի, անժամկետ է։
Արդեն կան հետաքրքրված ընկերություններ
Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը կառավարության նիստում հայտնել էր, որ 5 հայկական ընկերություն արդեն հետաքրքրություն է հայտնել ԵՄ ձկնամթերքի շուկա դուրս գալու հարցում և սպասում էր անհրաժեշտ ընթացակարգերի ավարտին։
Սա կարևոր է նաև վերամշակողների համար։ Եվրոպական շուկա դուրս գալու դեպքում ընկերությունները պետք է ոչ միայն ձուկ աճեցնեն, այլև ապահովեն դրա վերամշակումը, սառեցումը, փաթեթավորումը, պիտակավորումը, պահեստավորումը և հետագծելիությունը՝ ԵՄ պահանջներին համապատասխան։
Այսինքն՝ նոր հնարավորությունը կարող է խթանել ոչ միայն ձկնաբուծությունը, այլև ձկնամթերքի վերամշակման ամբողջ շղթայի արդիականացումը։
Ինչու է սա կարևոր Ռուսաստանի շուկայի պայմաններում
Հայաստանի ձկնաբուծության համար շուկաների դիվերսիֆիկացումը դարձել է առանձնապես կարևոր։ Տարիներ շարունակ Ռուսաստանը եղել է հայկական ձկնամթերքի գլխավոր շուկան, սակայն 2026 թվականին Ռուսաստանի կողմից հայկական ձկնային արտադրանքի ներմուծման սահմանափակումները լուրջ խնդիրներ են ստեղծել ոլորտի համար։
ԵՄ շուկայի հասանելիությունը չի նշանակում, որ հայկական արտադրանքը միանգամից մեծ ծավալներով կսկսի վաճառվել Եվրոպայում։ Բայց այն արտադրողներին տալիս է այլընտրանքային շուկա, իսկ դա կարող է նվազեցնել մեկ շուկայից կախվածությունը։
Ավելին՝ ԵՄ պահանջներին համապատասխանելու անհրաժեշտությունը կարող է ստիպել ընկերություններին ներդրումներ կատարել արտադրական հզորությունների, սառնարանային տնտեսության, լաբորատոր վերահսկողության, փաթեթավորման և հետագծելիության համակարգերի մեջ։
Հաջորդ խնդիրը շուկան գտնելն է
Իրավական ճանապարհի բացվելը կարևոր առաջին քայլ է, սակայն դրանից հետո հայկական ընկերությունների առջև ավելի գործնական խնդիրներ են դրվելու։
Եվրոպայում մրցակցությունը բարձր է, իսկ արտադրողը պետք է կարողանա ապահովել ոչ միայն սննդամթերքի անվտանգությունը, այլև կայուն մատակարարում, համապատասխան գին, որակ և լոգիստիկա։
Հայաստանի համար հատկապես կարևոր կլինի հասկանալ, թե որ եվրոպական երկրներում կա հայկական ձկան և վերամշակված ձկնամթերքի իրական պահանջարկ, ինչ ապրանքատեսակներ են առավել մրցունակ և ինչ գնով կարող են դրանք հասնել վերջնական սպառողին։
Ձկնաբուծությունից՝ դեպի բարձր ավելացված արժեք
Եթե հայկական ընկերությունները կարողանան հաջողությամբ մուտք գործել ԵՄ շուկա, ամենամեծ հնարավորությունը կարող է լինել ոչ միայն կենդանի կամ թարմ ձկան վաճառքը, այլ վերամշակված արտադրանքի զարգացումը։
Ֆիլե, սառեցված արտադրանք, պատրաստի կամ կիսապատրաստի ձկնամթերք և այլ բարձր ավելացված արժեք ունեցող ապրանքներ կարող են ավելի մեծ եկամուտ ստեղծել, քան միայն հումքի վաճառքը։
Այս տեսանկյունից ԵՄ շուկայի հասանելիությունը կարելի է դիտարկել ոչ միայն որպես նոր արտահանման ուղղություն, այլև որպես Հայաստանի ձկնաբուծության և ձկնամթերքի վերամշակման տեխնոլոգիական արդիականացման հնարավորություն։