Հայաստանում գյուղմթերքի իրացման խնդիրը լուծվա՞ծ է։ Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանի վերջին հայտարարությունը այս հարցը կրկին բերել է օրակարգ։
Նախարարը հայտարարել է, որ Հայաստանում ամբողջ գյուղմթերքը կա՛մ մթերված է, կա՛մ արտահանված, կա՛մ իրացված։ Նրա խոսքով՝ գյուղմթերքի իրացման խնդիր այս պահին չկա։
Միաժամանակ նախարարն ընդգծել է, որ հայկական գյուղմթերքի արտահանման ավելի քան 90 տոկոսը շարունակում է բաժին ընկնել Ռուսաստանի շուկային։
Գյուղացու համար ի՞նչ է նշանակում «իրացված է»
Պաշտոնական վիճակագրության մեջ գյուղմթերքի իրացումը կարող է ունենալ տարբեր ձևեր՝ մթերում, արտահանում, տեղական շուկայում վաճառք կամ վերամշակող ընկերություններին հանձնում։
Սակայն գյուղացու համար հարցն ավելի պարզ է՝ կարողանո՞ւմ է նա իր բերքը վաճառել ընդունելի գնով և առանց էական կորուստների։
Եթե բերքը վաճառվել է ինքնարժեքից ցածր գնով, միայն այն փաստը, որ այն վերջնական սպառող է հասել կամ մթերող ընկերությունն այն ընդունել է, դեռ չի նշանակում, որ գյուղատնտեսի համար իրացման խնդիրը լուծված է։
Հենց այստեղ էլ առաջանում է պաշտոնական ցուցանիշների և գյուղացու առօրյա փորձի համադրման անհրաժեշտությունը։
Ավելի քան 90 տոկոսը՝ Ռուսաստանի շուկա
Պապոյանի ներկայացրած մեկ այլ կարևոր տվյալը հայկական գյուղմթերքի արտահանման աշխարհագրությունն է։
Եթե արտահանման ավելի քան 90 տոկոսը գնում է Ռուսաստան, ապա հայկական գյուղատնտեսության համար այդ շուկայի նշանակությունը շարունակում է մնալ շատ մեծ։
Միևնույն ժամանակ սա նաև ռիսկ է․ մեկ հիմնական շուկայից կախվածությունը գյուղմթերքի արտադրողներին և արտահանողներին ավելի խոցելի է դարձնում այդ շուկայում տեղի ունեցող փոփոխությունների նկատմամբ։
Գների փոփոխություն, պահանջարկի անկում, լոգիստիկ խնդիրներ, մաքսային կամ առևտրային սահմանափակումներ կարող են անմիջապես ազդել Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրողների վրա։
Իսկ մյուս շուկանե՞րը
Հայաստանի գյուղատնտեսության երկարաժամկետ զարգացման համար կարևոր հարց է՝ որքանո՞վ է հնարավոր մեծացնել արտահանման աշխարհագրությունը։
Եվրոպական Միության, Մերձավոր Արևելքի, Արաբական ծոցի և այլ շուկաներում հայկական գյուղմթերքի համար հնարավորություններ կան, սակայն այստեղ արդեն առաջ են գալիս արտադրանքի որակի, սերտիֆիկացման, փաթեթավորման, պահպանման, լոգիստիկայի և կայուն մատակարարման խնդիրները։
Այսինքն՝ գյուղմթերքի արտահանումը միայն բերք ունենալու հարց չէ։ Պետք է կարողանալ նույն որակի արտադրանքը անհրաժեշտ քանակով և սահմանված ժամկետում հասցնել գնորդին։
Իրացման խնդիրը պետք է չափել նաև գյուղացու եկամուտով
Գյուղատնտեսության ոլորտում կարևոր է տարբերակել երկու հասկացություն՝ «արտադրանքը վաճառվել է» և «արտադրողը շահույթ է ստացել»։
Օրինակ՝ եթե ֆերմերը մեկ կիլոգրամ արտադրանքի համար ծախսել է 250 դրամ, իսկ բերքը ստիպված է վաճառել 220 դրամով, արտադրանքը փաստացի իրացվել է, սակայն գյուղացին վնաս է կրել։
Հետևաբար գյուղմթերքի իրացման խնդիրը գնահատելիս անհրաժեշտ է ուսումնասիրել ոչ միայն վաճառված կամ մթերված արտադրանքի ծավալը, այլ նաև՝
- մթերման գները,
- արտադրության ինքնարժեքը,
- գյուղացու ստացած եկամուտը,
- բերքի կորուստները,
- չվաճառված արտադրանքի ծավալը,
- արտահանման գները,
- վերամշակողների կողմից պահանջվող քանակները։
Գյուղացու համար հիմնական հարցը մնում է նույնը
Հայաստանում գյուղմթերքի իրացման խնդիրն ամբողջությամբ լուծվա՞ծ է, թե՞ պարզապես փոխվել է դրա ձևը։
Այս հարցին վերջնական պատասխան տալու համար անհրաժեշտ է համադրել կառավարության ներկայացրած տվյալները գյուղացիների, մթերողների, վերամշակողների և արտահանողների իրական փորձի հետ։
Եթե շուկայում գյուղմթերքը վաճառվում է, բայց արտադրողը չի կարողանում ծածկել իր ծախսերը, խնդիրը շարունակում է գոյություն ունենալ։
Իսկ եթե գյուղացին կարողանում է իր արտադրանքը վաճառել շահավետ գնով, մթերողը ստանում է անհրաժեշտ հումքը, վերամշակողը՝ կայուն մատակարարում, իսկ արտահանողը՝ նոր շուկաներ, ապա արդեն կարելի է խոսել ոչ միայն գյուղմթերքի իրացման, այլև գյուղատնտեսության կայուն զարգացման մասին։
Agropress-ը առաջիկայում կարող է փորձել ստուգել այս հարցը թվերով՝ որքանով են 2026 թվականին փոխվել հիմնական գյուղմթերքների մթերման գները և արդյոք դրանք ծածկում են գյուղացու արտադրական ծախսերը։