Գյուղատնտեսության նախկին փոխնախարար Աշոտ Հարությունյանը սեպտեմբերի 29-ի ասուլիսում մի շարք քննադատական հայտարարություններ է արել Հայաստանի գյուղատնտեսության վիճակի և պետական ծրագրերի վերաբերյալ։ «Ագրոպրեսը» համադրել է այդ պնդումները պաշտոնական և այլ հրապարակված տվյալների հետ։ Պատկերը միանշանակ չէ․ գյուղատնտեսության անկումն իրական է, սակայն մի շարք պատճառահետևանքային պնդումներ թվերով չեն հաստատվում։
Սեպտեմբերի 29-ին Աշոտ Հարությունյանը հայտարարել է, որ Հայաստանի գյուղատնտեսության անկումը տարվա կտրվածքով կարող է ավելի մեծ լինել, քննադատել է ինտենսիվ այգեգործության պետական ծրագիրը, կասկածի տակ է դրել 2025 թվականին Հայաստանում արտադրված խաղողի պաշտոնական՝ մոտ 244 հազար տոննա ցուցանիշը և նշել, որ նոր այգիներ, իր կարծիքով, այլևս չեն հիմնվում։
Սակայն հայտարարությունները պաշտոնական վիճակագրության հետ համադրելիս մի քանի կարևոր տարբերություն է առաջանում։
Գյուղատնտեսությունը իսկապես անկում է գրանցել
Սկսենք այն թվից, որը վիճարկել հնարավոր չէ։
ՀՀ վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ 2026 թվականի հունվար-հունիսին գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը կազմել է մոտ 310 մլրդ դրամ, նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազելով 11.9%-ով։
Անկման հիմնական աղբյուրը բուսաբուծությունն է։ Բուսաբուծության արտադրությունը նվազել է 23.4%-ով՝ հասնելով 124.7 մլրդ դրամի, իսկ անասնաբուծության արտադրությունը նվազել է ընդամենը 2.5%-ով՝ կազմելով 185.3 մլրդ դրամ։ Միաժամանակ գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և ձկնորսության համակցված ցուցանիշը նվազել է 10.2%-ով։
Այսպիսով, Հարությունյանի այն պնդումը, որ գյուղատնտեսությունում լուրջ անկում կա, համապատասխանում է պաշտոնական վիճակագրությանը։
Բայց այստեղ կարևոր է չանել հաջորդ քայլը՝ 11.9%-անոց անկումը ավտոմատ կերպով վերագրել մեկ պատճառի կամ միայն կառավարության քաղաքականությանը։ Այդպիսի եզրակացության համար լրացուցիչ տվյալներ են անհրաժեշտ։
«Տարվա վերջում անկումը շատ ավելի մեծ կլինի»․ սա դեռ կանխատեսում է
Հարությունյանը հայտարարել է, որ գյուղատնտեսության տարեկան անկումը լինելու է առաջին կիսամյակի 11.9%-ից ավելի։
Սակայն սեպտեմբերի 29-ի դրությամբ ամբողջ 2026 թվականի գյուղատնտեսական արդյունքը դեռ հրապարակված չէ։
Հետևաբար այս պնդումը փաստ չէ, այլ կանխատեսում։ Այն հնարավոր կլինի ստուգել միայն տարվա ավարտից հետո՝ տարեկան վիճակագրության հրապարակումից հետո։
Նոր ինտենսիվ այգիներ չկան․ պաշտոնական տվյալները դա չեն հաստատում
Հարությունյանը խաղողի արտադրության մասին խոսելիս ասել է, որ այգիներ կան, որոնք այլևս բերք չեն տալիս, իսկ «նոր հիմնված այգիներ չկան»։
Այս ձևակերպումը պաշտոնական տվյալներով չի հաստատվում։
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ Հայաստանում շարունակվում է ինտենսիվ այգեգործության զարգացումը Արարատի, Արմավիրի, Արագածոտնի, Կոտայքի և Տավուշի մարզերում։ Հիմնվում են ընկուզենու, նշենու, պիստակենու, խնձորենու, ծիրանենու, դեղձենու, կեռասենու, տանձենու և սալորենու ինտենսիվ այգիներ։
Նույն պաշտոնական էջում նշվում է, որ 2025 թվականին Հայաստանում ընդհանուր պտղատու այգիների տարածքը կազմել է 49,521 հա, խաղողի այգիներինը՝ 15,249 հա, իսկ հատապտղանոցներինը՝ 1,856 հա։
Ավելին, ինտենսիվ այգեգործության պետական աջակցության ծրագիրը գործում է, թեև դրա այգեհիմնման փոխհատուցման բաղադրիչը դադարեցվել է, իսկ վարկային բաղադրիչը շարունակում է գործել։
Այսինքն՝ «նոր այգիներ ընդհանրապես չեն հիմնվում» ձևակերպումը չի համապատասխանում այն տվյալներին, որոնք հրապարակում է Էկոնոմիկայի նախարարությունը։
Բայց այստեղ կա նաև կարևոր հակակշիռ
Սա չի նշանակում, որ ինտենսիվ այգեգործության ծրագիրը պարտադիր արդյունավետ է։
Օրինակ՝ Տեղական զարգացման և հետազոտությունների կենտրոնի վերլուծության համաձայն՝ նոր հիմնվող ինտենսիվ այգիների տարածքը 2022 թվականի շուրջ 2,333 հա-ից զգալիորեն նվազել է, իսկ 2024 թվականի գնահատականով կազմել է ընդամենը 87.9 հա։
Այսինքն՝ ճիշտ ձևակերպումը ոչ թե «նոր այգիներ չկան», այլ՝ նոր ինտենսիվ այգիների հիմնման տեմպերը զգալիորեն նվազել են։
Սա արդեն շատ ավելի հետաքրքիր խնդիր է, որը պահանջում է առանձին ուսումնասիրություն։
244 հազար տոննա խաղող․ այստեղ Հարությունյանի փաստարկը թույլ է
Հարությունյանը կասկածի տակ է դրել 2025 թվականի մոտ 244 հազար տոննա խաղողի արտադրության պաշտոնական ցուցանիշը՝ նշելով, որ նախկինում ցուցանիշը հիմնականում եղել է մոտ 196 հազար տոննայի շրջանակում։
Սակայն «նախկինում 196 հազար տոննա էր, հետևաբար 244 հազարը հնարավոր չէ» տրամաբանությունը ինքնին վիճակագրական ապացույց չէ։
2025 թվականին խաղողի բերքի աճն իրականում բավական մեծ է եղել։ Factor-ի՝ վերջին տասը տարվա տվյալների ուսումնասիրության համաձայն՝ 2025 թվականին խաղողի բերքը նախորդ տարվա համեմատ աճել է մոտ 24.9%-ով և հասել 244.6 հազար տոննայի։ Ըստ այդ վերլուծության՝ սա 2020 թվականի պիկից հետո ամենաբարձր ցուցանիշն է։
Այսինքն՝ 244 հազար տոննա ցուցանիշը պարզապես մեկ տարվա մեջ հայտնված պատահական թիվ չէ․ այն ներկայացվում է որպես երկարաժամկետ վիճակագրական շարքի մաս։
Այստեղ Հարությունյանի հարցադրումը կարելի է ուսումնասիրել, բայց միայն կասկած հայտնելը բավարար չէ պաշտոնական վիճակագրությունը հերքելու համար։
Իսկ իրական ստուգման համար պետք է համադրել առնվազն չորս ցուցանիշ.
* խաղողի այգիների ընդհանուր մակերեսը,
* մեկ հեկտարի միջին բերքատվությունը,
* համախառն բերքը,
* մթերող կազմակերպությունների կողմից փաստացի մթերված խաղողի ծավալը։
Միայն այդ համադրությունից հետո հնարավոր կլինի ասել՝ 244.6 հազար տոննան որքանով է համապատասխանում արտադրական իրականությանը։
Ինտենսիվ այգեգործության ծրագիրը․ «մեծահարուստների ծրագիր» պնդումը թվերով դեռ չի ապացուցվում
Հարությունյանը պնդում է, որ ինտենսիվ այգիների ծրագրից ավելի շատ օգտվել են մեծահարուստները, քան սովորական գյուղացիները։
Սա արդեն կոնկրետ վիճակագրական ստուգում պահանջող հայտարարություն է։
Պետական ծրագրի կանոններով նախատեսված են տարբեր չափերի շահառուներ և հողատարածքներ։ Օրինակ՝ ծրագրի շրջանակում ինտենսիվ պտղատու այգիների, խաղողի այգիների և հատապտղանոցների համար նախատեսվել են պետական աջակցության մեխանիզմներ, իսկ ծրագրի նպատակներից մեկը հենց տնտեսավարողների եկամուտների ավելացումն է։
Սակայն միայն ծրագրի պայմանները բավարար չեն հասկանալու համար, թե իրականում ովքեր են ստացել աջակցությունը։
Հարությունյանի պնդումը հաստատելու կամ հերքելու համար անհրաժեշտ է հրապարակել շահառուների տվյալները՝
շահառուների քանակ → հողատարածքի չափ → ներդրման չափ → պետական աջակցության չափ → շահառուի իրավաբանական կարգավիճակ։
Առանց այդ տվյալների «մեծահարուստներն ավելի շատ են օգտվել» հայտարարությունը մնում է չապացուցված պնդում։
Խաղողի մթերման հարցում պետությունը միջոցներ ձեռնարկում է
Հարությունյանը նաև քննադատում է խաղողի մթերման քաղաքականությունը և խոսում է երկարաժամկետ պայմանագրերի ու հաշվետվողական սուբսիդիաների անհրաժեշտության մասին։
Այստեղ կառավարության գործողությունները ցույց են տալիս, որ խնդիրը պետական օրակարգում կա։
2026 թվականի սեպտեմբերի 11-ին կառավարությունը որոշում է ընդունել խաղողի մթերումների համար լրացուցիչ ֆինանսական միջոցների ներգրավումը հեշտացնելու նպատակով։
Մասնավորապես՝ 2026 թվականի սեպտեմբերի 15-ից մինչև դեկտեմբերի 30-ը, ապահովման միջոցների անբավարարության դեպքում, կառավարությունը նախատեսել է մինչև 50% բյուջետային երաշխիքներ։ Բացի այդ, 2024 և 2025 թվականներին տրամադրված որոշ վարկերի մարման ժամկետները կարող են երկարաձգվել մինչև 6 ամիս։
Կառավարության տվյալներով՝ նախկին տարիներին ևս այս մեխանիզմը կիրառվել է.
* 2023 թ.՝ 3 կազմակերպության՝ մոտ 2.7 մլրդ դրամի երաշխիք,
* 2024 թ.՝ 4 կազմակերպության՝ մոտ 3.1 մլրդ դրամ,
* 2025 թ.՝ 6 կազմակերպության՝ մոտ 4.6 մլրդ դրամ։
Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ կարելի չէ ասել, թե մթերման ֆինանսավորման խնդիրը պետության կողմից ընդհանրապես անտեսվում է։
Միևնույն ժամանակ սա չի պատասխանում մեկ այլ կարևոր հարցի՝ արդյո՞ք այդ միջոցները բավարար են և որքանով են արդյունավետ։
Ռուսական շուկայի խնդիրը նույնպես ամբողջ պատկերը չի բացատրում
Հարությունյանը շեշտում է Ռուսաստանի շուկայի կարևորությունը և նշում, որ մատչելի լոգիստիկայի ու իրացման մեծ ծավալների տեսանկյունից տարածաշրջանում այն փոխարինող չունի։
Ռուսաստանի շուկայի նշանակությունը Հայաստանի գյուղմթերքի արտահանման համար փաստացի կարևոր է։ Սակայն 2026 թվականի գյուղատնտեսական անկումը միայն այդ գործոնով բացատրելը ևս խնդրահարույց է։
Առաջին կիսամյակի անկման մեջ ամենամեծ բացասական ներդրումը տվել է բուսաբուծությունը՝ -23.4%, մինչդեռ անասնաբուծության անկումը կազմել է ընդամենը -2.5%։
Հետևաբար ավելի ճիշտ է ասել, որ շուկաների հասանելիությունը կարող է լինել գործոններից մեկը, բայց պաշտոնական տվյալները ինքնին չեն ապացուցում, որ 2026 թվականի ամբողջ անկման հիմնական պատճառը ռուսական շուկայի սահմանափակումներն են։
Ի՞նչ է ստացվում թվերի համադրությունից
Աշոտ Հարությունյանի հայտարարությունների մի մասը համապատասխանում է պաշտոնական տվյալներին, մյուս մասը՝ ոչ այնքան։
Հաստատվում է.
* 2026 թվականի առաջին կիսամյակում գյուղատնտեսությունը նվազել է 11.9%-ով։
* Բուսաբուծության անկումը շատ ավելի խորն է՝ 23.4%։
* Գյուղատնտեսության ոլորտում լուրջ խնդիր կա։
Չի հաստատվում կամ դեռ ապացուցված չէ.
* որ ամբողջ 2026 թվականի անկումը անպայման լինելու է 11.9%-ից ավելի,
* որ նոր ինտենսիվ այգիներ ընդհանրապես չեն հիմնվում,
* որ ինտենսիվ այգեգործության ծրագրից հիմնականում օգտվել են մեծահարուստները,
* որ 2025 թվականի 244.6 հազար տոննա խաղողի արտադրության պաշտոնական թիվը սխալ է,
* որ գյուղատնտեսության անկման հիմնական պատճառը միայն Ռուսաստանի շուկայի խնդիրն է։
Ամենակարևոր եզրակացությունը
Թվերը չեն տալիս հիմք հայտարարելու, որ գյուղատնտեսության ոլորտում խնդիր չկա։ Ընդհակառակը՝ 2026 թվականի առաջին կիսամյակի 11.9%-անոց անկումը և հատկապես բուսաբուծության 23.4%-անոց նվազումը լուրջ ազդանշան են։
Սակայն նույն թվերը չեն հաստատում նաև այն ամբողջական պատկերը, ըստ որի պետական ծրագրերը ձախողված են, նոր այգիներ չեն հիմնվում, իսկ պաշտոնական խաղողի արտադրության ցուցանիշը կասկածելի է։
Ավելի ճիշտ պատկերը հետևյալն է.
Հայաստանի գյուղատնտեսությունը 2026-ին իրական անկում է ապրում, բայց դրա պատճառների մասին հանրային բանավեճը պետք է կառուցվի ոչ թե հայտարարությունների, այլ չափելի ցուցանիշների վրա։
Եվ հենց այստեղ է հաջորդ կարևոր հարցը՝ 2021-2025 թվականներին պետությունը որքան գումար է ծախսել գյուղատնտեսական ծրագրերի վրա, քանի շահառու է ունեցել և այդ գումարի դիմաց որքան լրացուցիչ արտադրանք է ստացել։
Եթե այդ երեք ցուցանիշները համադրենք, արդեն հնարավոր կլինի շատ ավելի հիմնավոր գնահատել՝ պետական գյուղատնտեսական քաղաքականությունը արդյունավետ եղե՞լ է, թե՞ ոչ։