Հայաստանի և Թուրքիայի հարաբերությունների կարգավորման գործընթացում աստիճանաբար տնտեսական բաղադրիչն ավելի մեծ նշանակություն է ստանում։ Այս պայմաններում հետաքրքրական հարց է՝ արդյո՞ք Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրանքը կարող է շուկա գտնել Թուրքիայի արևելյան նահանգներում։

Թուրքական աղբյուրների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հատկապես Կարսի, Իգդիրի, Աղրըի, Արդահանի, Էրզրումի և Վանի ուղղություններում հայկական գյուղմթերքի համար շուկայի ձևավորման նախադրյալներ կան։ Սակայն պետք է նկատի ունենալ, որ ներկայումս այդ շուկան դեռ ամբողջությամբ բացված և ձևավորված չէ։

Իգդիրը՝ գյուղմթերքի կարևոր կենտրոն

Հայաստանի հետ սահմանակից Իգդիրը Թուրքիայի արևելքում գյուղատնտեսական արտադրության կարևոր կենտրոններից է։

Թուրքիայի գյուղատնտեսության և անտառային տնտեսության նախարարության Իգդիրի մարզային վարչությունը նահանգը բնութագրում է որպես Արևելյան Անատոլիայի բանջարեղենի և մրգի պահեստ։

Թուրքական պաշտոնական աղբյուրի համաձայն՝ Իգդիրում արտադրվող գյուղմթերքը վաճառվում է նաև հարակից նահանգներում՝ այդ թվում Կարսում, Արդահանում, Աղրըում, Բիթլիսում, Մուշում, Վանում և Էրզրումում։ Հատկապես նշվում է, որ Իգդիրում արտադրվող լոլիկի և ձմերուկի զգալի մասը շուկայահանվում է այդ քաղաքներում։

Այս հանգամանքը կարևոր է նաև Հայաստանի համար․ այն ցույց է տալիս, որ Իգդիրի միջոցով գյուղմթերքը կարող է հասնել Արևելյան Թուրքիայի բավական լայն շուկայի։

Ի՞նչ ապրանքների նկատմամբ կա հետաքրքրություն

Թուրքական պաշտոնական աղբյուրների ուսումնասիրությունից առանձնանում են մի քանի ապրանքատեսակներ։

Իգդիրի գյուղատնտեսության և անտառային տնտեսության վարչությունը 2023 թվականին հայտնել էր, որ Թուրքիայի խոշոր մանրածախ ցանցերից մեկի՝ Migros-ի ներկայացուցիչները այցելել էին Իգդիր՝ տեղական մրգի և բանջարեղենի արտադրողներից անմիջական գնումների հնարավորությունները քննարկելու նպատակով։

Նույն հրապարակման մեջ հատուկ նշվում է Իգդիրի Շալաք տեսակի ծիրանը, որը, ըստ թուրքական պաշտոնական աղբյուրի, պահանջարկ ունի նաև միջազգային շուկայում և դիտարկվում էր Migros-ի խանութներում վաճառքի համար։

Այս տվյալը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջանում թարմ մրգերի նկատմամբ առևտրային հետաքրքրություն կա։

Թուրքական աղբյուրները նաև առանձնացնում են Իգդիրի լոլիկը, ձմերուկը, սեխը, խնձորը և այլ մրգաբանջարեղենային արտադրանք։ Իգդիրի գյուղատնտեսության վարչության մեկ այլ հրապարակման համաձայն՝ նահանգում արտադրվող տեղական արտադրանքը տարբեր քաղաքներում վաճառքի է հանվում, իսկ տեղական արտադրանքի նկատմամբ պահանջարկը բարձր է։

Կարսը՝ Հայաստանի համար առանձնահատուկ հետաքրքրություն ներկայացնող շուկա

Հայաստանի գյուղմթերքի հնարավոր շուկաների շարքում առանձնահատուկ նշանակություն ունի Կարսը։

2026 թվականի մայիսին Կարսի Առևտրի և արդյունաբերության պալատի նախագահ Քադիր Բոզանը հայտարարել էր, որ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև սահմանային անցակետերի բացումը կարող է տարածաշրջանի տնտեսության համար պատմական նշանակություն ունենալ։

Նրա խոսքով՝ սահմանի բացման դեպքում բազմաթիվ ապրանքներ երրորդ երկրների տարածքով շրջանցիկ ճանապարհով տեղափոխելու փոխարեն կարող են անցնել անմիջապես Կարսի ուղղությամբ։ Նա հատկապես նշել էր սննդի և այլ ապրանքների մատակարարման հնարավորությունները։

Կարսի գործարար շրջանակների հետաքրքրությունը միայն հայտարարությունների մակարդակում չի մնացել։

2026 թվականի հունիսին Կարսում անցկացվել է Թուրքիա–Հայաստան գործարարների հանդիպում, որին մասնակցել են երկու երկրների գործարարներ, ինչպես նաև Կարսի, Իգդիրի, Արդահանի և Էրզրումի առևտրային կառույցների ներկայացուցիչներ։ Քննարկման հիմնական թեմաներից մեկը երկու երկրների միջև առևտրային համագործակցության հնարավորություններն էին։

Այս փաստը հատկապես կարևոր է հայկական գյուղարտադրողների համար, քանի որ քննարկումները ներառում են ոչ միայն քաղաքական հարաբերությունները, այլև իրական բիզնես համագործակցության հնարավորությունները։

Սահմանի բացումը կարող է փոխել շուկայի տրամաբանությունը

Թուրքական աղբյուրներում վերջին ամիսներին ավելի հաճախ է խոսվում Հայաստանի հետ անմիջական առևտրի հնարավորության մասին։

2026 թվականի մայիսին Թուրքիայի ԱԳՆ խոսնակ Օնջու Քեչելին հայտարարել էր, որ Թուրքիայի և Հայաստանի միջև ուղղակի առևտրի մեկնարկի համար անհրաժեշտ բյուրոկրատական նախապատրաստական աշխատանքներն ավարտվել են, իսկ սահմանների բացման ուղղությամբ տեխնիկական աշխատանքները շարունակվում են։

Իգդիրի Առևտրի և արդյունաբերության պալատի նախագահ Քամիլ Ասլանը ևս 2026 թվականի օգոստոսին Հայաստանի հետ սահմանային անցակետի բացումը որակել էր որպես նահանգի համար պատմական տնտեսական հնարավորություն։

Թուրքական լրատվամիջոցի փոխանցմամբ՝ նա նշել էր, որ ներկայում Հայաստանի հետ որոշ առևտուր իրականացվում է անուղղակի ճանապարհով՝ Իրանի կամ Վրաստանի միջոցով, ինչը մեծացնում է ճանապարհի տևողությունն ու ծախսերը։ Սահմանի անմիջական բացումը, ըստ նրա, կարող է նոր շուկաներ ստեղծել նաև Իգդիրում արտադրվող գյուղմթերքի համար։

Հայկական արտադրանքի համար ո՞ր ուղղություններն են առավել հետաքրքիր

Թուրքական շուկայի ուսումնասիրությունից ելնելով՝ հայկական արտադրողների համար առավել հետաքրքիր կարող են լինել այն ապրանքները, որոնք ունեն կամ սեզոնային, կամ որակական առավելություն։

Առաջին խմբում կարելի է առանձնացնել՝

- ծիրանը,

- խնձորը,

- թարմ բանջարեղենը,

- լոլիկը,

- պղպեղը,

- վարունգը,

- չրերը,

- մրգային հյութերը,

- պահածոները,

- մեղրը,

- կաթնամթերքը և պանիրները։

Հատկապես հետաքրքիր կարող է լինել վերամշակված գյուղմթերքի ուղղությունը։ Այս դեպքում ապրանքը պարտադիր չէ շուկա մտցնել միայն որպես թարմ մթերք․ հայկական արտադրողը կարող է առաջարկել չիր, հյութ, մուրաբա, պահածո կամ այլ պատրաստի արտադրանք։

Սակայն կա կարևոր սահմանափակում

Թուրքական աղբյուրների ուսումնասիրությունը թույլ չի տալիս ասել, որ այս պահին Կարսում կամ Իգդիրում արդեն ձևավորված է մեծ պահանջարկ հենց հայկական գյուղմթերքի նկատմամբ։

Փոխարենը փաստերը ցույց են տալիս երեք կարևոր հանգամանք։

Առաջին՝ Արևելյան Թուրքիայում գյուղմթերքի մեծածախ շուկա կա, և Իգդիրը այդ շուկայի կարևոր արտադրական կենտրոններից է։

Երկրորդ՝ Կարսի, Իգդիրի և հարակից նահանգների գործարար շրջանակները հետաքրքրված են Հայաստանի հետ առևտրի ընդլայնմամբ։

Երրորդ՝ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև ուղղակի առևտրի հնարավորությունները 2026 թվականին ավելի իրատեսական են դարձել, ինչը կարող է էապես նվազեցնել լոգիստիկ ծախսերը։

Հայաստանի գյուղատնտեսության համար սա ի՞նչ կարող է նշանակել

Եթե սահմանային առևտրի գործընթացը շարունակվի և անցակետերը գործարկվեն, Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրողների համար կարող է ձևավորվել նոր, աշխարհագրորեն մոտ արտահանման շուկա։

Հատկապես Հայաստանի հյուսիսային և կենտրոնական մարզերում արտադրվող թարմ մրգերի ու բանջարեղենի համար Թուրքիայի արևելյան շուկան կարող է հետաքրքիր լինել՝ հաշվի առնելով փոխադրման համեմատաբար կարճ հեռավորությունը։

Միաժամանակ հայկական արտադրողը պետք է հաշվի առնի թուրքական շուկայի պահանջները՝ ապրանքի որակը, փաթեթավորումը, սանիտարական և բուսասանիտարական փաստաթղթերը, մատակարարման կայունությունը և գինը։

Եզրակացություն

Թուրքական աղբյուրների տվյալները թույլ են տալիս անել հետևյալ եզրակացությունը․ Թուրքիայի արևելյան հատվածում հայկական գյուղմթերքի համար շուկայի իրական ներուժ կա, հատկապես Կարսի և Իգդիրի ուղղությամբ, սակայն այսօր դեռ վաղ է խոսել արդեն ձևավորված և մեծածավալ պահանջարկի մասին։

Ավելի ճիշտ կլինի խոսել ձևավորվող շուկայի հնարավորության մասին։

Եթե Հայաստանի և Թուրքիայի միջև ուղղակի առևտրի մեխանիզմները գործարկվեն, Կարս–Իգդիր–Աղրը–Էրզրում–Վան ուղղությունը կարող է հայկական գյուղմթերքի համար դառնալ նոր արտահանման միջանցք։

Իսկ թե որ կոնկրետ հայկական ապրանքը կարող է ամենահեշտը մտնել այդ շուկա և ինչ գնով, արդեն առանձին ուսումնասիրության հարց է։ Այդ դեպքում անհրաժեշտ կլինի համեմատել հայկական արտադրանքի ինքնարժեքը, Թուրքիայի արևելյան շուկաների մեծածախ գները, տրանսպորտային ծախսերը և ներմուծման պահանջները։