Հայաստանում գյուղատնտեսության առանձին նախարարություն չկա: 2019 թվականին գյուղատնտեսության նախարարությունը միավորվեց Տնտեսական զարգացման և ներդրումների նախարարության հետ, և գյուղատնտեսությունը դարձավ Էկոնոմիկայի նախարարության պատասխանատվության ուղղություններից մեկը։
Վերջին շրջանում, սակայն, Հայաստանում կրկին ակտիվացել է քննարկումը՝ արդյո՞ք գյուղատնտեսության համար անհրաժեշտ է առանձին նախարարություն։
Այս հարցին պատասխանելու համար հետաքրքիր է նայել ոչ միայն Հայաստանի, այլև այլ երկրների փորձին։ Որովհետև աշխարհում կան երկրներ, որոնք ունեն գյուղատնտեսության նախարարություն և արձանագրում են աճ, բայց կան նաև նախարարություն չունեցող երկրներ, որտեղ գյուղատնտեսությունը զարգանում է։ Եվ հակառակը՝ նախարարություն ունենալը դեռևս չի երաշխավորում ոլորտի հաջողությունը։
Հայաստանի խնդիրը մեկ տարվա ցուցանիշը չէ
Պաշտոնական վիճակագրությամբ՝ 2025 թվականին Հայաստանի գյուղատնտեսական արտադրության արժեքը նախորդ տարվա համեմատ աճել է 5.6 տոկոսով։ Բայց այս ցուցանիշը պետք է շատ զգույշ մեկնաբանել․ այն ներկայացված է ընթացիկ գներով և ինքնին չի նշանակում, որ գյուղատնտեսության իրական արտադրողականությունն ու ծավալը նույն չափով են աճել։
Ավելին, 2026 թվականի առաջին կիսամյակում արդեն արձանագրվել է հակառակ միտում․ գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ նվազել է 11.9 տոկոսով։ Բուսաբուծության անկումը կազմել է 23.4 տոկոս, իսկ անասնաբուծությանը՝ 2.5 տոկոս։
Երկարաժամկետ պատկերը ևս մտահոգիչ է։
Արժույթի միջազգային հիմնադրամի գնահատմամբ՝ 2016-2021 թվականներին Հայաստանի գյուղատնտեսության ավելացված արժեքը իրական արտահայտությամբ կրճատվել է մոտ 24 տոկոսով։ Նույն ժամանակահատվածում գյուղատնտեսության մասնաբաժինը ՀՆԱ-ում նվազել է մոտ 17 տոկոսից մինչև շուրջ 10 տոկոս։
Հայաստանի տնտեսական զարգացման և հետազոտությունների կենտրոնի տվյալներն էլ ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսության աճի ցուցանիշը բացասական է եղել 2017-ին՝ -5.1%, 2018-ին՝ -6.9%, 2019-ին՝ -5.8%, 2020-ին՝ -3.7%, 2021-ին՝ -0.8%, 2022-ին՝ -2.8%, իսկ 2023-ին՝ -0.4%։ 2024-ին արձանագրվել է ընդամենը 1.5% աճ։
Այսինքն՝ խնդիրը մեկ տարվա ցուցանիշը չէ։ Հայաստանի գյուղատնտեսությունը երկար ժամանակ կայուն աճի ուղու վրա չի եղել։
Իսկ ի՞նչ է տեղի ունենում նախարարություն ունեցող երկրներում
Վրաստան․ նախարարություն կա, բայց գյուղատնտեսության կշիռը նվազում է
Վրաստանում գործում է Շրջակա միջավայրի պահպանության և գյուղատնտեսության նախարարությունը։ Այսինքն՝ գյուղատնտեսությունը պետական կառավարման համակարգում ունի առանձին նախարարական մակարդակ։
Սակայն վերջին տարիների տվյալները հետաքրքիր պատկեր են ցույց տալիս։
2025 թվականին գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և ձկնորսության ոլորտների արտադրանքը Վրաստանում աճել է 6.4 տոկոսով՝ հասնելով 8.6 միլիարդ լարիի։
Միաժամանակ ոլորտի մասնաբաժինը երկրի ՀՆԱ-ում նվազել է՝ 2022 թվականի 7.6 տոկոսից մինչև 2025 թվականի 5.9 տոկոս։
Այսինքն՝ այստեղ արտադրությունը կարող է աճել, բայց տնտեսության մյուս ճյուղերն ավելի արագ են զարգանում, և գյուղատնտեսության հարաբերական կշիռը նվազում է։
Վրաստանի փորձը ցույց է տալիս՝ նախարարություն ունենալը բավարար չէ գյուղատնտեսությունը տնտեսության առաջատար ճյուղ դարձնելու համար։
Ադրբեջան․ նախարարություն կա, բայց աճը շատ փոքր է
Ադրբեջանում գործում է առանձին գյուղատնտեսության նախարարություն։
2025 թվականին երկրի գյուղատնտեսական արտադրությունն աճել է ընդամենը 0.9 տոկոսով։ Բուսաբուծության արտադրությունն աճել է 1.5 տոկոսով, իսկ անասնաբուծությանը՝ 0.3 տոկոսով։ 2024 թվականին գյուղատնտեսական արտադրության աճը նույնպես կազմել էր ընդամենը 1.5 տոկոս։
Այսինքն՝ երկու տարի շարունակ առանձին նախարարություն ունեցող երկրում գյուղատնտեսական արտադրության աճը բավական սահմանափակ է եղել։
Սա ևս մեկ կարևոր փաստ է Հայաստանի քննարկման համար․ նախարարության առկայությունը ինքնաբերաբար չի ստեղծում գյուղատնտեսական աճ։
Իսկ եթե նախարարություն չկա՞
Այստեղ պատկերը ևս հետաքրքիր է։
Մեծ Բրիտանիա․ առանձին գյուղատնտեսության նախարարություն չկա
Մեծ Բրիտանիայում գյուղատնտեսությունը առանձին նախարարության միջոցով չի կառավարվում։ Այն ներառված է Շրջակա միջավայրի, սննդի և գյուղական հարցերի դեպարտամենտի՝ DEFRA-ի համակարգում։
Սակայն դա չի նշանակում, որ գյուղատնտեսությունը պետական քաղաքականության մեջ երկրորդական է։ DEFRA-ն ունի գյուղատնտեսության, պարենային անվտանգության և գյուղական զարգացման համար պատասխանատու նախարարական ուղղություն։
2025 թվականին Մեծ Բրիտանիայի գյուղատնտեսության համախառն ավելացված արժեքը կազմել է 15.9 միլիարդ ֆունտ՝ նախորդ տարվա համեմատ աճելով 10 տոկոսով։ Գյուղատնտեսության արտադրանքի ֆիզիկական ծավալն աճել է 1.8 տոկոսով, իսկ ընդհանուր գործոնային արտադրողականությունը՝ 0.9 տոկոսով։
Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ առանձին գյուղատնտեսության նախարարություն չունենալը ինքնին չի խանգարում արդյունավետ գյուղատնտեսական քաղաքականություն իրականացնելուն։
Շվեյցարիա․ նախարարություն չկա, բայց կա ուժեղ ոլորտային կառույց
Շվեյցարիայում նույնպես գյուղատնտեսության առանձին նախարարություն չկա։ Գյուղատնտեսական քաղաքականության հիմնական կառույցը Գյուղատնտեսության դաշնային գրասենյակն է, որը մտնում է Տնտեսական հարցերի, կրթության և հետազոտությունների դաշնային դեպարտամենտի կազմում։
Այս մոդելը հետաքրքիր է նրանով, որ պետությունը գյուղատնտեսության համար ունի ոչ թե առանձին նախարարություն, այլ մասնագիտացված և բավական հզոր պետական կառույց։
2025 թվականը շվեյցարական գյուղատնտեսության համար հաջող տարի է եղել․ գյուղատնտեսության ավելացված արժեքը նախնական գնահատմամբ աճել է 9.6 տոկոսով, իսկ արտադրանքի ծավալը՝ 4.1 տոկոսով։
Այսինքն՝ այստեղ ևս տեսնում ենք, որ առանձին նախարարություն չունենալը չի նշանակում ոլորտի պետական կառավարման թուլություն։
Այսպիսով՝ ո՞րն է կապը նախարարության և գյուղատնտեսության աճի միջև
Եթե համեմատենք այս երկրները, պարզ է դառնում, որ որևէ պարզ բանաձև չկա։
Նախարարություն ունեցող երկիր կարող է ունենալ գյուղատնտեսական բարձր աճ, ինչպես Վրաստանը, բայց կարող է ունենալ նաև շատ փոքր աճ, ինչպես Ադրբեջանը։
Նախարարություն չունեցող երկիր կարող է ունենալ գյուղատնտեսական լավ ցուցանիշներ, ինչպես Շվեյցարիան կամ Մեծ Բրիտանիան։
Իսկ Հայաստանի դեպքում խնդիրն ավելի խորն է․ գյուղատնտեսությունը տարիներ շարունակ ունեցել է անկում կամ թույլ աճ, և նույնիսկ 2025 թվականի դրական ցուցանիշը դեռ չի նշանակում, որ ոլորտը դուրս է եկել երկարաժամկետ անկման շրջանից։ 2026 թվականի առաջին կիսամյակի երկնիշ անկումն այդ հարցը կրկին սրացնում է։
Ուրեմն Հայաստանին պե՞տք է գյուղատնտեսության նախարարություն
Այս հարցի պատասխանը միայն միջազգային օրինակներով տալ հնարավոր չէ։
Առանձին նախարարություն ստեղծելու օգտին ամենաուժեղ փաստարկն այն է, որ գյուղատնտեսությունը Հայաստանի համար ոչ միայն տնտեսական, այլև պարենային անվտանգության և գյուղական բնակավայրերի զարգացման հարց է։
Առանձին նախարարությունը կարող է բարձրացնել ոլորտի քաղաքական կշիռը, ունենալ մեկ կենտրոնացված պատասխանատու, ավելի հստակ ձևավորել գյուղատնտեսական քաղաքականությունը և միավորել ոլորտի տարբեր ծրագրերը։
Բայց այստեղ կա նաև հակափաստարկ։
Եթե նոր նախարարությունը պարզապես վերանվանի գործող կառույցները, ավելացնի վարչական ծախսերը, բայց չփոխի գյուղատնտեսության ֆինանսավորման, ոռոգման, հողերի օգտագործման, տեխնոլոգիականացման, գյուղատնտեսական ապահովագրության, կոոպերացիայի, վերամշակման և արտահանման քաղաքականությունը, ապա միայն նախարարության ստեղծումը գյուղացու վիճակը չի փոխելու։
Գուցե Հայաստանի համար պետք է երրորդ ճանապարհ
Միջազգային փորձը ցույց է տալիս նաև մեկ այլ տարբերակ․ առանձին նախարարություն չունենալ, բայց ունենալ շատ ուժեղ և մասնագիտացված գյուղատնտեսական պետական կառույց։
Շվեյցարիայի մոդելը հենց այդպիսի օրինակ է։
Այս դեպքում Հայաստանի համար քննարկման առարկա կարող է լինել ոչ միայն «վերականգնել նախարարությունը» կամ «թողնել Էկոնոմիկայի նախարարության կազմում», այլ նաև ստեղծել գյուղատնտեսության ոլորտը համակարգող ավելի ինքնուրույն և ուժեղ պետական կառույց՝ հստակ լիազորություններով և չափելի արդյունքների պատասխանատվությամբ։
Վերջնական հարցը պետք է լինի ոչ թե նախարարության անունը, այլ արդյունքը
Հայաստանի համար ամենակարևոր հարցը պետք է լինի շատ պարզ։
Ո՞ր կառավարման համակարգի պայմաններում գյուղատնտեսությունը կսկսի իրական, կայուն և երկարաժամկետ աճել։
Որովհետև միջազգային փորձը ցույց է տալիս՝ նախարարության ցուցանակը ինքն իրեն գյուղատնտեսություն չի զարգացնում։
Եթե առանձին նախարարություն ունենալու դեպքում հնարավոր է բարձրացնել արտադրողականությունը, մեծացնել ներդրումները, բարելավել ոռոգման համակարգը, խթանել վերամշակումը, ավելացնել արտահանումը և բարձրացնել գյուղացու եկամուտը, ապա դրա ստեղծումը կարող է լինել հիմնավորված քայլ։
Եթե նույն արդյունքը հնարավոր է ստանալ առանց նոր նախարարություն ստեղծելու՝ ուժեղացնելով գործող համակարգը կամ ստեղծելով մասնագիտացված գործակալություն, ապա դա ևս կարող է լինել արդյունավետ լուծում։
Բայց մի բան արդեն դժվար է վիճարկել․ Հայաստանի գյուղատնտեսության գլխավոր խնդիրը ոչ թե այն է, որ նախարարության անունը բացակայում է, այլ այն, որ ոլորտը երկար տարիներ չի ապահովել կայուն իրական աճ և արտադրողականության բավարար բարձրացում։
Հետևաբար նախարարության վերականգնման շուրջ քննարկումը պետք է դառնա ավելի մեծ հարցի մի մասը՝ ինչպե՞ս Հայաստանի գյուղատնտեսությունը դուրս բերել երկարատև թույլ աճի և անկման շրջանից։