1991-2026
1991 թվականից մինչև 2026 թվականը Հայաստանի գյուղատնտեսությունն անցել է ճանապարհ, որը դժվար է նկարագրել միայն թվերով։
35 տարվա ընթացքում Հայաստանը խորհրդային կոլտնտեսությունների համակարգից անցավ մասնավոր գյուղացիական տնտեսությունների, շուկայական հարաբերությունների, գյուղատնտեսական վարկերի, ջերմոցային տնտեսությունների, վերամշակման, արտահանման և այսօր արդեն՝ թվային ու խելացի գյուղատնտեսության փուլերի։
Բայց այդ ճանապարհը ուղիղ գիծ չի եղել։
Այն ունեցել է ճգնաժամեր, հաջողություններ, կորուստներ, նոր հնարավորություններ և մի հիմնարար փոփոխություն՝ գյուղատնտեսության մեջ փոխվեց ոչ միայն այն, թե ինչ էր արտադրում Հայաստանը, այլև այն, թե ով էր արտադրողը։
1991․ գյուղատնտեսությունը մտնում է նոր դարաշրջան
Հայաստանի անկախության առաջին տարիները գյուղատնտեսության համար դարձան արմատական փոփոխությունների սկիզբ։
1991 թվականին սկսվեց գյուղատնտեսական հողերի սեփականաշնորհման գործընթացը։ Համաշխարհային բանկի պատմական գնահատականների համաձայն՝ Հայաստանը ԱՊՀ երկրներից առաջիններից էր, որը սկսեց գյուղատնտեսության լայնածավալ սեփականաշնորհում, իսկ մինչև 1993 թվականի վերջը գյուղատնտեսական նշանակության հողերի մոտ 87 տոկոսը փոխանցվել էր մասնավոր սեփականության։
Սա նշանակում էր, որ նախկին խոշոր պետական և կոլեկտիվ տնտեսությունների փոխարեն ձևավորվելու էր հազարավոր փոքր տնտեսություններից բաղկացած գյուղատնտեսություն։
Այս փոփոխությունն ուներ նաև տնտեսական պատճառ։
Խորհրդային համակարգի փլուզումից հետո Հայաստանը կորցրեց նախկին արտադրական և իրացման շղթաների զգալի մասը։ Էներգետիկ խնդիրները, շրջափակումը, արտադրական կապերի խզումը և ներմուծման սահմանափակումները հարվածեցին ամբողջ տնտեսությանը։
Գյուղատնտեսությունն այդ պայմաններում դարձավ ոչ միայն տնտեսական ոլորտ, այլև պարենային ապահովության հիմնական հենարան։
Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 1993 թվականին գյուղատնտեսության մասնաբաժինը Հայաստանի ազգային արդյունքի մեջ հասել էր մոտ 46 տոկոսի, մինչդեռ մինչ ԽՍՀՄ փլուզումը այն մոտ 18 տոկոս էր։ Նույն ժամանակահատվածում գյուղատնտեսությունում զբաղվածների թիվը նույնպես զգալիորեն աճեց։
Այս թվերը, սակայն, պետք է ճիշտ հասկանալ։
Գյուղատնտեսության մասնաբաժնի կտրուկ աճը չէր նշանակում, որ գյուղատնտեսությունը հանկարծ դարձավ շատ ավելի արդյունավետ։ Մյուս ոլորտների՝ հատկապես արդյունաբերության և ծառայությունների, կրճատումը նույնպես մեծ դեր ուներ։
Այսպիսով, 1990-ականների գյուղատնտեսությունը միաժամանակ աճող և ճգնաժամային ոլորտ էր։
Կոլտնտեսությունից՝ սեփական հողին
Հայաստանի գյուղի ամենամեծ փոփոխություններից մեկը հողի սեփականատիրոջ կերպարի փոփոխությունն էր։
Խորհրդային տարիներին գյուղատնտեսական արտադրությունը հիմնականում կազմակերպվում էր կոլտնտեսությունների և պետական տնտեսությունների միջոցով։
1990-ականներին այդ համակարգը քանդվեց, իսկ հողը բաժանվեց բազմաթիվ մասնավոր տնտեսությունների։
Այս փոփոխությունը գյուղացուն տվեց սեփականության իրավունք, բայց միաժամանակ ստեղծեց նոր խնդիր՝ հողի մասնատվածություն։
Հետագա տասնամյակների ընթացքում Հայաստանի գյուղատնտեսության հիմնական կառուցվածքային խնդիրներից մեկը դարձավ փոքր և մասնատված հողակտորների առկայությունը։
Համաշխարհային բանկը 2020 թվականին նշում էր, որ Հայաստանում մոտ կես միլիոն հեկտար վարելահող բաժանված էր շուրջ 350 հազար փոքր տնտեսությունների միջև։
Այսինքն՝ 1991-ին սկսված սեփականաշնորհումը լուծեց մեկ խնդիր՝ հողը դարձավ մասնավոր, բայց հետագայում առաջ եկավ մեկ ուրիշը՝ ինչպես դարձնել այդ բազմաթիվ փոքր տնտեսությունները մրցունակ բիզնեսներ։
1990-ականներ․ գյուղը դարձավ գոյատևման համակարգ
1990-ականներին գյուղատնտեսությունը շատ ընտանիքների համար պարզապես բիզնես չէր։
Այն հաճախ ընտանիքի սննդի, եկամտի և գոյատևման հիմնական միջոցն էր։
Համաշխարհային բանկի ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ 1990-ականներին գյուղատնտեսությունն իր վրա վերցրեց նաև այն աշխատուժի մի մասը, որը դուրս էր մնացել արդյունաբերության և այլ ոլորտների անկման հետևանքով։
Այս շրջանում ձևավորվեց այն մոդելը, որը հետագայում երկար տարիներ բնորոշ էր Հայաստանի գյուղին՝
փոքր հողակտոր + ընտանիքի աշխատանք + սահմանափակ տեխնիկա + սեփական սպառում + տեղական շուկա։
Գյուղացին արդեն սեփականատեր էր, բայց դեռ չէր դարձել ժամանակակից ագրոբիզնեսի մասնակից։
2000-ականներ․ արտադրելն այլևս բավարար չէր
Նոր հազարամյակի սկզբին Հայաստանի տնտեսությունը սկսեց վերականգնվել, իսկ գյուղատնտեսության առջև դրվեց նոր խնդիր։
Եթե 1990-ականներին հիմնական հարցը հաճախ եղել էր՝ «ինչպե՞ս արտադրել և գոյատևել», ապա հաջորդ փուլում հարցը դարձավ՝
«ինչպե՞ս արտադրել, վաճառել և շահույթ ստանալ»։
Գյուղատնտեսության մեջ սկսեցին ավելի մեծ նշանակություն ստանալ շուկաները, վերամշակումը, վարկավորումը, ոռոգումը, տեխնիկան և արտադրողականությունը։
Միաժամանակ փոքր հողակտորների խնդիրը շարունակում էր մնալ։
Գյուղատնտեսության համար դա կարևոր սահմանափակում էր․ մասնատված դաշտերը դժվարացնում են տեխնիկայի արդյունավետ օգտագործումը, ոռոգման համակարգերի կազմակերպումը և արտադրության մասշտաբավորումը։
Մի կարևոր բան, որը 35 տարվա ընթացքում գրեթե չի փոխվել
Հայաստանի գյուղատնտեսության պատմությունը միայն արտադրության մասին չէ։
Այն նաև հողի, ջրի և աշխատանքի պատմություն է։
Հայաստանի աշխարհագրական պայմանները գյուղատնտեսության համար միաժամանակ հնարավորություն և սահմանափակում են։ Գյուղատնտեսական արտադրության համար կարևոր նշանակություն ունի ոռոգումը, քանի որ երկրի տարբեր հատվածներում հատկապես ամռան ամիսներին տեղումների պակասը կարող է զգալի լինել։
Հենց այդ պատճառով 35 տարվա պատմության մեջ պարբերաբար վերադառնում են նույն թեմաները՝
ջուր, հող, տեխնիկա, աշխատուժ, շուկա։
Բայց յուրաքանչյուր տասնամյակում այդ խնդիրները ստացել են նոր ձև։
2020-ականներ․ գյուղատնտեսությունը փոխվում է
Այսօր Հայաստանի գյուղատնտեսությունը այլևս 1991 թվականի գյուղատնտեսությունը չէ։
Գյուղատնտեսական վիճակագրության համակարգում արդեն առանձնացվում են ոչ միայն ընդհանուր արտադրության, այլև բուսաբուծության, անասնաբուծության, մշակաբույսերի բերքատվության, ապրանքայնության և մարզային տարբերությունների բազմաթիվ ցուցանիշներ։ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի ArmStatBank-ում գյուղատնտեսության վերաբերյալ տվյալները հասանելի են ըստ տարիների և մարզերի։
Գյուղատնտեսության մեջ հայտնվել են նոր տեխնոլոգիաներ, ժամանակակից ջերմոցներ, կաթիլային ոռոգում, գյուղատնտեսական տեխնիկայի նոր տեսակներ, թվային գործիքներ և տվյալների վրա հիմնված որոշումներ։
Բայց միաժամանակ պահպանվել է 1990-ականներից ժառանգված հիմնական կառուցվածքային խնդիրը՝ փոքր և մասնատված տնտեսությունների մեծ թիվը։
Այսպիսով, 35 տարվա պատմությունը կարելի է ներկայացնել մեկ նախադասությամբ.
Հայաստանը գյուղատնտեսության մեջ անցել է կոլտնտեսությունից դեպի մասնավոր տնտեսություն, իսկ մասնավոր տնտեսությունից այժմ փորձում է անցնել մրցունակ ագրոբիզնեսի։
Եվ այս ճանապարհը դեռ ավարտված չէ։
---
Շարունակելի
Հաջորդ մասում՝ 2000-2010 թվականներ․ ինչպես հայկական գյուղը սկսեց վերածվել շուկայական տնտեսության, ինչ փոխվեց գյուղատնտեսական արտադրության մեջ, ինչպես զարգացան վարկավորումը, վերամշակումը, ջերմոցային տնտեսությունները և արտահանման ուղղությունները։
Agropress — 35 տարի Հայաստանի գյուղատնտեսության հետ։