2000–2010․ երբ գյուղացին սկսեց մտածել ոչ միայն բերքի, այլև շուկայի մասին
1990-ականները Հայաստանի գյուղատնտեսության համար հիմնականում սեփականության և գոյատևման վերափոխումների ժամանակաշրջան էին։ Հաջորդ տասնամյակում խնդիրը սկսեց փոխվել։
2000-ականներին արդեն միայն հող ունենալը բավարար չէր։ Գյուղացին պետք է կարողանար արտադրել, ոռոգել, ֆինանսավորել, պահեստավորել, վերամշակել և վաճառել։
Այս տասնամյակը Հայաստանի գյուղատնտեսության համար դարձավ շուկայականացման և ենթակառուցվածքների վերականգնման կարևոր փուլ։
Գյուղատնտեսությունը սկսեց աճել
1990-ականների ծանր անկումից հետո 2000-ականների առաջին կեսին գյուղատնտեսական արտադրությունը սկսեց արագ վերականգնվել։
Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ 2000–2006 թվականներին գյուղատնտեսական արտադրությունն աճել է տարեկան միջինը 7.7 տոկոսով։ Սակայն աճը հավասարաչափ չէր․ 2010 թվականին արտադրությունը նվազեց՝ ցրտահարությունների, կարկտահարության, հորդառատ անձրևների, բարձր խոնավության և որակյալ սերմերի պակասի հետևանքով։
Այս շրջանի գյուղատնտեսությունը արդեն զգալիորեն տարբերվում էր 1990-ականների սկզբի գյուղատնտեսությունից։
Եթե 1990-ականներին գյուղացին հիմնականում փորձում էր պահել իր տնտեսությունը, ապա 2000-ականներին ավելի հաճախ առաջ էր գալիս մեկ այլ հարց.
Ի՞նչ արտադրել, որպեսզի այն հնարավոր լինի վաճառել։
Հողը սեփական էր, բայց փոքր
2000-ականների ամենամեծ կառուցվածքային խնդիրներից մեկը շարունակում էր մնալ հողերի մասնատվածությունը։
1990-ականների սեփականաշնորհումից հետո նախկին խոշոր տնտեսությունների փոխարեն ձևավորվել էին հարյուր հազարավոր փոքր տնտեսություններ։
2000-ականների սկզբի տվյալները ցույց են տալիս, որ գյուղատնտեսության մեջ գերակշռում էին մասնավոր փոքր տնտեսությունները։
Սա մի կողմից գյուղացուն դարձրեց սեփականատեր, մյուս կողմից՝ սահմանափակեց արտադրության մասշտաբը։
Փոքր հողակտորի վրա դժվար է արդյունավետ օգտագործել մեծ տեխնիկան, կազմակերպել միասնական ոռոգում կամ արտադրանքը մեծ խմբաքանակով շուկա հասցնել։
Այս խնդիրը Հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ մնաց նաև հետագա տասնամյակներում։ Համաշխարհային բանկը 2020 թվականին գնահատում էր, որ մոտ կես միլիոն հեկտար վարելահող բաժանված էր շուրջ 350 հազար փոքր տնտեսությունների միջև։
Ջուրը դարձավ գյուղատնտեսության գլխավոր հարցերից մեկը
Հայաստանի գյուղատնտեսությունը վաղուց կապված էր ոռոգման հետ։
1990-ականների սկզբին ոռոգման համակարգը ծանր վիճակում էր։ Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ՝ այդ տարիներին ոռոգվող հողերի տարածքը զգալիորեն նվազել էր, իսկ համակարգի տեխնիկական վիճակը լուրջ խնդիրներ էր ստեղծում։
2000-ականներին սկսվեցին համակարգի վերականգնման և կառավարման փոփոխությունների գործընթացներ։
Ստեղծվեցին ջրօգտագործողների միություններ, վերականգնվեցին առանձին հատվածներ, իսկ ոռոգման համակարգի կառավարումը աստիճանաբար փոխվեց։ Համաշխարհային բանկը նշում է, որ 2000–2002 թվականներին հողի գործարքների քանակը կրկնապատկվել էր, իսկ ոռոգման համակարգի որոշ հատվածների վերականգնման արդյունքում ջրի կորուստները նվազեցվել էին։
Այսինքն՝ գյուղատնտեսության զարգացման համար արդեն պարզ էր՝ միայն հողը բավարար չէ․ անհրաժեշտ է ջուր։
Գյուղատնտեսությունը սկսեց կապվել վերամշակման հետ
2000-ականներին աստիճանաբար ավելի մեծ նշանակություն ստացավ նաև գյուղմթերքի վերամշակումը։
Հայաստանը միայն հումք արտադրող երկիր լինելուց փորձում էր անցնել ավելի բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտադրանքի։
Համաշխարհային բանկը նշում է, որ այդ տարիներին աճում էին վերամշակված սննդամթերքի՝ այդ թվում տոմատի մածուկի, վերամշակված մրգերի և այլ ապրանքների արտահանումները։ Դրան նպաստեց նաև ագրովերամշակող ձեռնարկությունների սեփականաշնորհումը։ Սա կարևոր փոփոխություն էր։
Գյուղատնտեսական շղթան սկսեց ավելի շատ ունենալ այս տեսքը.
ֆերմեր → արտադրություն → վերամշակում → փաթեթավորում → շուկա → արտահանում։
Եվ հենց այստեղ սկսեց ձևավորվել ժամանակակից ագրոբիզնեսի գաղափարը։
Գյուղացին սկսեց մտնել վարկային համակարգ
Արտադրության զարգացման համար անհրաժեշտ էր ոչ միայն հող և ջուր, այլև գումար։
Տրակտոր, կաթիլային համակարգ, սերմ, պարարտանյութ, անասնագլխաքանակ, ջերմոց կամ վերամշակման սարքավորում ձեռք բերելու համար գյուղացին հաճախ չուներ բավարար սեփական միջոցներ։
Այդ պատճառով 2000-ականներին գյուղական ֆինանսավորումը սկսեց դառնալ գյուղատնտեսական քաղաքականության կարևոր ուղղություններից մեկը։
Համաշխարհային բանկի գնահատմամբ՝ 2002–2006 թվականներին գյուղական տարածքներում պաշտոնական աղբյուրներից փոխառությունների ծավալը գրեթե եռապատկվել էր, թեև այն դեռ սահմանափակ էր։
Մեծ ծրագրերը մտան գյուղ
2000-ականների երկրորդ կեսին գյուղատնտեսության մեջ հայտնվեցին նաև խոշոր միջազգային ծրագրեր։
Դրանցից մեկը Millennium Challenge Account–Armenia ծրագիրն էր։
2006 թվականին Հայաստանի և ԱՄՆ Millennium Challenge Corporation-ի միջև ստորագրվեց 235.65 միլիոն դոլարի հնգամյա ծրագիր, որի նպատակներից մեկը գյուղատնտեսության միջոցով գյուղական աղքատության նվազեցումն էր։
Ծրագրի շրջանակում իրականացվել են ոռոգման համակարգերի վերականգնում, ջրանցքների և պոմպակայանների բարելավում, ինչպես նաև ֆերմերների ուսուցում։ Հայաստանի կառավարության տվյալներով՝ ծրագրից օգտվել է մոտ 420 հազար գյուղական բնակիչ՝ 350 համայնքում, իսկ մոտ 45 հազար ֆերմեր ստացել է ուսուցում։
Այսպիսով, 2000-ականների վերջում գյուղատնտեսության զարգացման մասին խոսելիս արդեն միայն «գյուղացուն օգնելու» մասին չէր խոսքը։
Խոսքը գնում էր արտադրողականության, ենթակառուցվածքների, ֆինանսավորման և շուկայի մասին։
2010․ նոր տասնամյակի շեմին
2010 թվականը դարձավ մի տեսակ սահմանագիծ։
Տասնամյակի ընթացքում գյուղատնտեսությունը զգալիորեն վերականգնվել էր 1990-ականների անկումից, բայց խնդիրները դեռ շատ էին։
Փոքր տնտեսություններ։
Մասնատված հողեր։
Ոռոգման խնդիրներ։
Տեխնիկայի պակաս։
Գյուղատնտեսական գիտելիքների հասանելիություն։
Ֆինանսավորման դժվարություններ։
Շուկայի հասանելիություն։
Եվ կլիմայական ռիսկեր։
2010 թվականին Հայաստանի կառավարությունը սկսեց քննարկել Գյուղատնտեսության կայուն զարգացման 2010–2020 թվականների ռազմավարությունը։ Փաստաթղթում առաջնահերթություններ էին սահմանվում գյուղատնտեսության արդյունավետության բարձրացման և ոլորտի հետագա զարգացման համար։
Այսինքն՝ 1991-ին սկսված գյուղատնտեսական վերափոխման առաջին մեծ փուլը ավարտվում էր։
2000–2010-ի գլխավոր փոփոխությունը
Այս տասնամյակի ամենակարևոր փոփոխությունը կարելի է ձևակերպել այսպես.
1990-ականներին գյուղացին դարձավ հողի սեփականատեր։
2000-ականներին նա սկսեց դառնալ շուկայի մասնակից։
Իսկ հաջորդ հարցը արդեն ավելի բարդ էր.
Կարո՞ղ էր փոքր հայկական տնտեսությունը դառնալ մրցունակ։
Հենց այս հարցն է մեզ տանում հաջորդ փուլ՝ 2010–2020 թվականներ, երբ Հայաստան են մտնում ժամանակակից ջերմոցները, կաթիլային ոռոգումը, գյուղատնտեսական ապահովագրության առաջին մեխանիզմները, նոր պետական աջակցության ծրագրերը, ագրովերամշակման նոր փուլը և արտահանման ավելի մեծ հավակնությունները։