Գյուղատնտեսական տեխնիկան ֆերմերի աշխատանքի անբաժանելի մասն է դարձել, սակայն ավելի մեծ և ծանր մեքենաները կարող են ունենալ մի ազդեցություն, որը հաճախ անմիջապես չի նկատվում․ հողի խտացում։

Սեպտեմբերի 21–23-ը Դանիայի Օրհուս քաղաքում անցկացվում է Հողի խտացման գլոբալ սիմպոզիումը, որը կազմակերպում են ՄԱԿ-ի Պարենի և գյուղատնտեսության կազմակերպությունը (FAO), Global Soil Partnership-ը և Օրհուսի համալսարանը։ Մասնագետները քննարկում են, թե ինչպես է ծանր տեխնիկան, անասունների տրորումը և հողի ոչ ճիշտ խոնավության պայմաններում աշխատանքը փոխում հողի կառուցվածքը։

Ի՞նչ է տեղի ունենում հողի հետ

Առողջ հողը պարզապես հանքային մասնիկների զանգված չէ։ Դրա ներսում կան բազմաթիվ ծակոտիներ, որոնց միջոցով շարժվում են ջուրը և օդը, իսկ բույսերի արմատները տարածվում են հողի տարբեր շերտերում։

Երբ հողը խտանում է, այդ ծակոտիների մի մասը փակվում է։ Արդյունքում կարող են վատանալ ջրի ներթափանցումը, օդափոխությունը և արմատների աճը։ FAO-ն նշում է, որ խիստ խտացված հողում կարող են առաջանալ գրեթե անթափանց շերտեր, որոնք խանգարում են ջրի և սննդանյութերի շարժին և կարող են հանգեցնել տեղային ջրակալման։

Այսինքն՝ խնդիրը միայն այն չէ, որ հողը դառնում է «կոշտ»։

Խնդիրը այն է, որ փոխվում է հողի ֆիզիկական կառուցվածքը և նրա՝ բույսին ջուր ու օդ մատակարարելու ունակությունը։

Մեքենաները կարող են խնդիրը խորացնել

Հողի խտացման հիմնական պատճառներից մեկը գյուղատնտեսական մեքենաների հաճախակի անցումն է դաշտով։

FAO-ի սիմպոզիումում առանձին քննարկվում է մեքենաների և հողի փոխազդեցությունը՝ ներառյալ մեքենաների չափի ու քաշի աճը, առանցքի բեռնվածությունը և անվադողերի ճնշումը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում նաև այն հարցին, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ ծանր տեխնիկան աշխատում է չափազանց խոնավ հողի վրա։

Խնդիրը կարող է առաջանալ նաև անասնապահական տնտեսություններում։ Բարձր խտությամբ արածեցումը, հատկապես խոնավ պայմաններում, կարող է հողի մակերեսը սեղմել կենդանիների տրորման հետևանքով։

Այսպիսով, հողի խտացումը միայն խոշոր արդյունաբերական ֆերմաների խնդիր չէ։

Այն կարող է առաջանալ ինչպես տրակտորի անիվների տակ, այնպես էլ արոտավայրում՝ կենդանիների շարունակական տրորման հետևանքով։

Ամենավտանգավորը կարող է լինել այն, ինչ չենք տեսնում

Հողի մակերեսը կարող է նորմալ տեսք ունենալ, մինչդեռ ավելի խոր շերտերում արդեն առաջացած լինի խտացված շերտ։

FAO-ի սիմպոզիումի շրջանակում ներկայացվող հետազոտություններից մեկը վերաբերում է այն հարցին, թե ինչպես են հողի ստորին շերտերի ֆիզիկական հատկությունները վերականգնվում խտացումից հետո։ Տվյալների համաձայն՝ վերականգնումը կարող է լինել դանդաղ և նույնիսկ առաջին տասնամյակում՝ ոչ ամբողջական։

Սա կարևոր հանգամանք է։

Եթե հողը խտանում է մեկ անգամ, իսկ հաջորդ ծանր տեխնիկան կրկին անցնում է նույն հատվածով նախքան հողի կառուցվածքի վերականգնումը, խնդիրը կարող է կուտակվել։

Այդ պատճառով սիմպոզիումի հիմնական ուղերձներից մեկը հենց սա է՝ արագ առաջացող խտացումը կարող է շատ ավելի դանդաղ վերականգնվել։

Խտացած հողը և երաշտը

Հողի խտացումը հատկապես կարևոր է դառնում ջրի պակասի պայմաններում։

Եթե արմատները չեն կարողանում նորմալ տարածվել հողի խոր շերտերում, բույսը կարող է ավելի սահմանափակ հասանելիություն ունենալ ջրի և սննդանյութերի նկատմամբ։ FAO-ն նշում է, որ խտացված հողերը կարող են ավելի խոցելի լինել չոր ժամանակահատվածներում, քանի որ արմատների աճն ու ջրի և սննդանյութերի հասանելիությունը սահմանափակվում են։

Այսինքն՝ նույն դաշտում երկու ֆերմեր կարող են ունենալ նույն քանակի տեղումներ կամ ոռոգման ջուր, բայց հողի կառուցվածքի տարբերության պատճառով բույսերի համար ջրի հասանելիությունը տարբեր լինել։

Սա հատկապես կարևոր է Հայաստանի նման երկրում, որտեղ ոռոգման ջրի արդյունավետ օգտագործումը գյուղատնտեսության առանցքային խնդիրներից է։

Ի՞նչ կարելի է անել

Հողի խտացման դեմ առաջին քայլը պարտադիր չէ, որ լինի արդեն խտացած հողը մեխանիկորեն քանդելը։

Ավելի կարևոր է կանխարգելումը։

FAO-ն առանձնացնում է մի շարք մոտեցումներ՝

- խուսափել ծանր տեխնիկայով դաշտ մտնելուց, երբ հողը չափազանց խոնավ է,
- նվազեցնել մեքենաների անցումների քանակը,
- կառավարել անվադողերի ճնշումն ու մեքենայի բեռնվածությունը,
- հնարավորության դեպքում օգտագործել վերահսկվող երթևեկության համակարգեր,
- պահպանել հողի օրգանական նյութը,
- օգտագործել ծածկող մշակաբույսեր,
- ճիշտ կառավարել արոտավայրերի ծանրաբեռնվածությունը։

Ծածկող մշակաբույսերի արմատները նույնպես կարող են օգնել։ FAO-ն նշում է, որ որոշ բույսերի արմատներ կարող են ներթափանցել խիտ շերտերի մեջ և բարելավել ջրի ներթափանցումը։ Օրինակ՝ որոշ խաչածաղկավոր մշակաբույսեր կարող են հանդես գալ որպես մի տեսակ «կենսաբանական հողամշակում»։

Իսկ եթե հողն արդեն խտացել է

Այստեղ լուծումը կախված է խտացման խորությունից, հողի տեսակից, խոնավությունից և տնտեսության կառավարման համակարգից։

Որոշ դեպքերում կարող է կիրառվել խորքային փխրեցում կամ subsoiling, որի նպատակն է քանդել խտացված շերտը՝ առանց ամբողջ հողի շրջման։ Սակայն դա համընդհանուր լուծում չէ․ սխալ ժամանակին կամ սխալ պայմաններում կատարված աշխատանքը կարող է նորից վնասել հողի կառուցվածքը կամ ավելացնել ծախսերը։

Հետևաբար ավելի արդյունավետ մոտեցումը կարող է լինել ոչ թե ամեն տարի խտացած հողը «բուժելը», այլ այնպիսի աշխատանքային համակարգ կառուցելը, որը հնարավորինս քիչ է խտացնում հողը։

Հայաստանը նույնպես պետք է հետևի այս խնդրին

Հայաստանի գյուղատնտեսության մեջ տեխնիկայի օգտագործման ընդլայնումը անհրաժեշտ է աշխատանքի արտադրողականությունը բարձրացնելու համար։ Բայց մեխանիզացիան ինքնին չի նշանակում, որ հողի վրա ազդեցությունը կարելի է անտեսել։

Հատկապես կարևոր կարող են լինել երեք հարց.

Ե՞րբ է տեխնիկան մտնում դաշտ։
Խոնավ հողի վրա ծանր մեքենայի անցումը կարող է ավելի մեծ վնաս հասցնել։

Որտե՞ղ է անցնում տեխնիկան։
Եթե մեքենաների երթուղիները միշտ նույնն են, հնարավոր է սահմանափակել խտացված հատվածների տարածումը։

Ի՞նչ վիճակում է հողը։
Հողի կառուցվածքի, խտության և ջրի ներթափանցման պարբերական գնահատումը կարող է խնդիրն ավելի շուտ բացահայտել։

Այս մոտեցումը գյուղատնտեսական տեխնիկայից հրաժարվելու մասին չէ։ Հակառակը՝ նպատակը տեխնիկան ավելի խելացի օգտագործելն է։

Հողի խնդիրը կարող է սկսվել այսօր, իսկ բերքատվության վրա ազդել տարիներ անց

Հողի խտացումը հետաքրքիր է հենց այն պատճառով, որ այն հաճախ չի հայտնվում գյուղատնտեսական տնտեսության ամենօրյա հաշվարկներում։

Ֆերմերը հաշվում է վառելիքը, սերմացուն, պարարտանյութը, ոռոգման ջուրը և աշխատուժը։ Բայց շատ ավելի դժվար է անմիջապես հաշվարկել, թե որքան կարող է արժենալ հողի կառուցվածքի աստիճանական վատացումը։

FAO-ի այս տարվա գլոբալ քննարկումը ցույց է տալիս, որ հողի խտացումը այլևս միայն հողագիտության նեղ մասնագիտական հարց չէ։ Այն կապված է բերքատվության, ջրի կառավարման, տեխնիկայի օգտագործման, կլիմայական դիմակայունության և երկարաժամկետ պարենային անվտանգության հետ։

Ուստի գյուղատնտեսության տեխնոլոգիականացման հաջորդ փուլը կարող է լինել ոչ միայն ավելի հզոր տրակտորներ և ավելի մեծ մեքենաներ, այլ նաև մի պարզ սկզբունք՝ ավելի քիչ վնաս հասցնել այն հողին, որի վրա կախված է հաջորդ բերքը։