Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու հետաքրքրությունը մեծանում է, սակայն ֆերմերի համար «օրգանական» դառնալը միայն թունաքիմիկատներից հրաժարվելու հարց չէ։ Արտադրանքը որպես օրգանական շուկայում ներկայացնելու համար անհրաժեշտ է անցնել համապատասխանության գնահատման և սերտիֆիկացման գործընթաց։
2026 թվականին այս գործընթացի ֆինանսական բեռը որոշ չափով թեթևացնելու նպատակով Հայաստանում շարունակվում է «Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման» ծրագիրը։ Ծրագրի շրջանակում օրգանական սերտիֆիկացման համար նախատեսվում է մինչև 400 հազար դրամի համաֆինանսավորում, իսկ սերտիֆիկացման ընդհանուր արժեքի մնացած մասը պետք է հոգա տնտեսավարողը։
400 հազար դրամը ամբողջ ծախսը չէ
Սա այն հարցն է, որը կարևոր է տարբերակել։
Պետական կամ ծրագրային աջակցությունը չի նշանակում, որ ֆերմերը կարող է 400 հազար դրամ ստանալ և դրանով ամբողջությամբ ավարտել սերտիֆիկացումը։ 400 հազար դրամը առավելագույն աջակցությունն է, իսկ վերջնական ծախսը կախված է տնտեսության տեսակից, արտադրության ծավալից, արտադրանքի տեսակից և սերտիֆիկացման պայմաններից։
Այսինքն՝ փոքր տնտեսության և մեծ արտադրողի սերտիֆիկացման ծախսերը կարող են տարբեր լինել։
2026 թվականի ծրագրի պայմաններով նույնիսկ նախատեսվում է դիմողից տեղեկություն ստանալ իր արտադրանքի տարեկան սերտիֆիկացման արժեքի վերաբերյալ։
Ի՞նչ է իրականում պահանջվում ֆերմերից
Օրգանական արտադրող դառնալը պարզապես «քիմիկատ չօգտագործելու» մասին հայտարարություն չէ։
Հայաստանի օրենսդրությամբ օրգանական գյուղատնտեսական գործունեություն իրականացնող տնտեսավարողը սերտիֆիկացման մարմին պետք է ներկայացնի համապատասխան հայտ և փաստաթղթեր։ Դրանց թվում են արտադրության տարածքի սեփականության կամ օգտագործման իրավունքը հաստատող փաստաթղթեր, ինչպես նաև տվյալներ առկա բուսատեսակների, կենդանիների և մեղվափեթակների վերաբերյալ։
Սերտիֆիկացման գործընթացի նպատակը հենց այն է, որ սպառողը կարողանա վստահ լինել՝ «օրգանական» պիտակով վաճառվող արտադրանքը համապատասխանում է սահմանված պահանջներին։
Ինչու՞ է սա կարևոր
Օրգանական արտադրանքը սովորաբար ավելի բարձր արժեք ունեցող շուկաների հնարավորություն է ստեղծում, սակայն այդ շուկա մտնելու համար արտադրողը պետք է կարողանա ապացուցել արտադրանքի համապատասխանությունը։
Այսինքն՝ ֆերմերի համար առաջանում է երկակի խնդիր։
Մի կողմից՝ անհրաժեշտ է փոխել արտադրության մեթոդները, իսկ մյուս կողմից՝ պետք է վճարել և անցնել սերտիֆիկացման գործընթաց։
Հենց այստեղ էլ առաջանում է փոքր տնտեսությունների հիմնական հարցը՝ արդյո՞ք օրգանական արտադրանքից ստացվող հավելյալ եկամուտը կփոխհատուցի անցման և սերտիֆիկացման ծախսերը։
Հայաստանում արդեն գործում է աջակցության ծրագիր
«Օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման» ծրագիրը Հայաստանում մեկնարկել է դեռևս 2015 թվականին՝ NABU-ի և Ակբա բանկի նախաձեռնությամբ։
2026 թվականից ծրագրի իրականացումը շարունակվում է «Հանուն մարդկության և բնության» հայկական ասոցիացիայի կողմից՝ Ակբա բանկի հետ համագործակցությամբ։ Այս տարվա ծրագրում ընդգրկված է ավելի քան 100 շահառու ամբողջ Հայաստանի տարածքից։
Ծրագիրը նախատեսված է ոչ միայն արդեն օրգանական արտադրությամբ զբաղվողների, այլև այն տնտեսությունների համար, որոնք ցանկանում են անցնել օրգանական արտադրության։
Իսկ ինչքա՞ն կարող է արժենալ ամբողջ անցումը
Այստեղ մեկ ընդհանուր թիվ նշել ճիշտ չէ։
Ֆերմերի իրական ծախսը կարող է ներառել ոչ միայն սերտիֆիկացման վճարը, այլև արտադրության կազմակերպման փոփոխությունները՝
- թույլատրելի պարարտանյութերի և բույսերի պաշտպանության միջոցների ձեռքբերում,
- արտադրության փաստաթղթավորում,
- հողի և արտադրանքի համապատասխան վերահսկողություն,
- պահեստավորման և տարանջատման պայմանների ապահովում,
- անհրաժեշտության դեպքում նոր տեխնոլոգիաների ներդրում,
- սերտիֆիկացման հետ կապված հետագա տարեկան ծախսեր։
Հետևաբար 400 հազար դրամի աջակցությունը կարող է զգալիորեն թեթևացնել ֆինանսական բեռը, բայց ինքնին չի նշանակում, որ ֆերմերի օրգանական դառնալու ամբողջ գործընթացը 400 հազար դրամ է արժենում։
Ամենակարևոր հարցը՝ իսկ հետո՞
Սերտիֆիկատ ստանալը վերջնական նպատակը չէ։
Եթե ֆերմերը լրացուցիչ գումար է ծախսում օրգանական արտադրության անցնելու համար, նա պետք է կարողանա իր արտադրանքը վաճառել այնպիսի գնով, որը կարդարացնի այդ ներդրումը։
Այս հարցը հատկապես կարևոր է Հայաստանի փոքր տնտեսությունների համար։ Եթե օրգանական արտադրանքը վաճառվում է սովորական գյուղմթերքի գնով, սերտիֆիկացման և արտադրության փոփոխության ծախսերը կարող են լրացուցիչ բեռ դառնալ։
Իսկ եթե արտադրողը կարողանում է գտնել ավելի բարձր վճարող ներքին կամ արտաքին շուկա, օրգանական սերտիֆիկացումը կարող է վերածվել ոչ թե պարզապես ծախսի, այլ շուկա մուտք գործելու գործիքի։
Հայաստանի համար՝ ներուժ, բայց նաև խնդիր
Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսության ներուժը բավական լայն է՝ հատկապես մեղվաբուծության, պտղաբուծության, հատապտուղների, չրերի, թեյերի, գինու, ընկույզի և այլ արտադրությունների ուղղությամբ։
Սակայն ոլորտի հետագա աճի համար միայն արտադրողին սերտիֆիկացման աջակցություն տալը բավարար չէ։
Պետք է լուծվի նաև ամենակարևոր հարցը՝ որտե՞ղ և ինչ գնով է վաճառվելու օրգանական արտադրանքը։
Եթե արտադրողը կարողանա ստանալ սերտիֆիկատ, բայց չկարողանա ավելի բարձր արժեքով վաճառել իր արտադրանքը, օրգանական գյուղատնտեսության անցումը կարող է տնտեսապես չարդարացվել։
Հետևաբար Հայաստանի համար հաջորդ քայլը կարող է լինել ոչ միայն օրգանական արտադրողների թվի ավելացումը, այլև օրգանական արտադրանքի շուկայի և արտահանման հնարավորությունների զարգացումը։
Այս դեպքում 400 հազար դրամի սերտիֆիկացման աջակցությունը կարող է դառնալ ոչ թե վերջնական լուծում, այլ փոքր ֆերմերի համար ավելի մեծ շուկա մտնելու առաջին քայլ։