Հայաստանի օրգանական գյուղատնտեսության համար Եվրոպական միության շուկան կարող է դառնալ կարևոր ուղղություններից մեկը։ Հայկական արտադրողներն արդեն ունեն եվրոպական շուկա դուրս գալու փորձ, իսկ Հայաստանի օրգանական արտադրանքի ոլորտում գործող սերտիֆիկացման համակարգը հնարավորություն է տալիս համապատասխան պահանջները կատարելու դեպքում արտադրանքը ներկայացնել որպես օրգանական։
Սակայն «օրգանական» արտադրանք ունենալը դեռևս ինքնին բավարար չէ ԵՄ շուկա արտահանելու համար։ Արտադրողը պետք է կարողանա ապացուցել, որ իր արտադրությունը համապատասխանում է ԵՄ օրգանական արտադրության կանոններին և անցել է համապատասխան վերահսկողություն ու սերտիֆիկացում։
Հայաստանը ԵՄ օրգանական համակարգում ճանաչված սերտիֆիկացման մարմին ունի
ԵՄ գործող կանոնակարգում՝ երրորդ երկրներում օրգանական արտադրանքի վերահսկողություն և սերտիֆիկացում իրականացնելու համար ճանաչված մարմինների ցանկում, ներառված է հայկական ECOGLOBE LLC-ն՝ «AM-BIO-112» կոդով։ Հայաստանի համար սահմանված են այն արտադրանքի կատեգորիաները, որոնց նկատմամբ այդ մարմինը կարող է իրականացնել համապատասխան վերահսկողություն և սերտիֆիկացում ԵՄ ներմուծման նպատակով։
Սա կարևոր հանգամանք է հայկական արտադրողի համար․ այսինքն՝ օրգանական արտադրանքի սերտիֆիկացման հարցում Հայաստանում գործող ենթակառուցվածք կա, և արտադրողը պարտադիր չէ, որ ամբողջ գործընթացը կազմակերպի միայն արտերկրում։
Բայց սերտիֆիկատը միայն առաջին քայլն է
ԵՄ շուկա մտնող օրգանական արտադրանքի համար գործում է հատուկ վերահսկողության համակարգ։
ԵՄ-ի պաշտոնական տեղեկատվության համաձայն՝ օրգանական արտադրանքի յուրաքանչյուր ներմուծման համար անհրաժեշտ է համապատասխան էլեկտրոնային տեսչական վկայական՝ e-COI, որը ձևակերպվում է ԵՄ TRACES համակարգում։
Այս փաստաթուղթը կարևոր է, քանի որ այն փաստում է, որ կոնկրետ խմբաքանակը համապատասխանում է օրգանական արտադրանքի համար սահմանված պահանջներին։
Այսպիսով, հայկական արտադրողի ճանապարհը մոտավորապես հետևյալն է.
օրգանական արտադրություն → համապատասխանության վերահսկողություն → սերտիֆիկացում → արտահանման փաստաթղթեր → e-COI → ԵՄ շուկա։
Հայկական արտադրանքն արդեն հասել է եվրոպական շուկա
Սա միայն տեսական հնարավորություն չէ։
«Organic Armenia»-ի տվյալներով՝ Հայաստանից գործող «Bizon-1» ընկերությունը, որը արտադրում է բուսական յուղեր և հատապտղային թեյեր, 2013 թվականից մասնակցում է միջազգային օրգանական արտադրանքի BioFach ցուցահանդեսին և կարողացել է իր արտադրանքն արտահանել եվրոպական մի շարք երկրներ։
Մեկ այլ օրինակ է Արմավիրի մարզում գործող Լուկաշինի գյուղատնտեսական ասոցիացիան։ «VARDAR» ապրանքանիշի թարմ և չորացված մրգերի ու բանջարեղենի արտադրանքը ներկայացված է միջազգային շուկաներում, այդ թվում՝ ԵՄ-ում։ Ասոցիացիան ունի օրգանական սերտիֆիկացում, որն իրականացվել է «Ecoglobe»-ի կողմից։
Այս օրինակները ցույց են տալիս, որ հայկական օրգանական արտադրանքի համար եվրոպական շուկան արդեն իրականություն է, ոչ թե միայն ապագայի հնարավորություն։
Ի՞նչ արտադրանք կարող է հետաքրքրել եվրոպական շուկային
Հայաստանի առավելությունը կարող է լինել ոչ միայն սովորական գյուղմթերքի, այլև բարձր ավելացված արժեք ունեցող օրգանական արտադրանքի մեջ։
Օրինակ՝ հայկական արտադրողները կարող են թիրախավորել՝
- օրգանական մեղր,
- չրեր,
- հատապտղային թեյեր,
- բուսական յուղեր,
- ընկույզ,
- օրգանական գինի,
- թարմ և վերամշակված մրգեր,
- խոտաբույսեր և համեմունքներ։
Հայաստանում արդեն կան նման արտադրանքի օրինակներ։ «Organic Armenia»-ի տվյալներով՝ Հայաստանում օրգանական արտադրողներից կան մեղրի, բուսական յուղերի, թեյերի, մրգերի և այլ արտադրանքի ընկերություններ։
Խնդիրը միայն սերտիֆիկացումը չէ
Հայ արտադրողի համար ամենամեծ մարտահրավերը կարող է լինել ոչ թե պարզապես սերտիֆիկատ ստանալը, այլ ԵՄ շուկայում կայուն վաճառքի կազմակերպումը։
Օրգանական արտադրանքը հաճախ պահանջում է ավելի բարձր ինքնարժեք՝ արտադրության վերահսկման, սերտիֆիկացման, փաթեթավորման և փաստաթղթավորման պատճառով։ Եթե արտադրողը չի կարողանում իր ապրանքը վաճառել համապատասխան գնով, օրգանական արտադրության լրացուցիչ ծախսերը կարող են նվազեցնել նրա շահութաբերությունը։
Բացի այդ, ԵՄ շուկան մրցակցային է։ Հայկական արտադրողը պետք է ոչ միայն ապացուցի արտադրանքի օրգանական լինելը, այլև կարողանա մրցակցել գնի, որակի, փաթեթավորման, մատակարարման կայունության և ապրանքանիշի տեսանկյունից։
Հայաստանի համար հնարավոր է մեկ այլ առավելություն
Հայաստանը կարող է ավելի մեծ արժեք ստեղծել ոչ թե միայն թարմ օրգանական մթերք արտահանելով, այլ վերամշակված օրգանական արտադրանք առաջարկելով։
Օրինակ՝
օրգանական ծիրան → օրգանական չիր
օրգանական խնձոր → հյութ կամ խյուս
օրգանական հատապտուղներ → թեյ կամ չիր
օրգանական խաղող → գինի
օրգանական բույսեր → թեյեր և բուսական յուղեր
Այս դեպքում նույն գյուղատնտեսական հումքից հնարավոր է ստանալ ավելի բարձր ավելացված արժեք ունեցող ապրանք։
ԵՄ շուկան կարող է դառնալ հայկական օրգանական գյուղատնտեսության աճի ուղղություն
Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման ուղղությամբ եվրոպական աջակցություն նույնպես եղել է։ ԵՄ-ի կողմից ֆինանսավորվող Organic Agriculture Support Initiative-ը Հայաստանում նպաստել է ոլորտի իրավական ու կարգավորող շրջանակի զարգացմանը, ինչպես նաև հայկական օրգանական արտադրանքի տեղական և միջազգային շուկաներում առաջխաղացմանը։
Այսօր հարցն արդեն միայն այն չէ, թե կարո՞ղ է Հայաստանը օրգանական արտադրանք արտադրել։
Ավելի կարևոր հարցն այն է՝ կարո՞ղ է Հայաստանը բավարար ծավալով, կայուն որակով և մրցունակ գնով օրգանական արտադրանք հասցնել եվրոպական սպառողին։
Եթե այդ խնդիրները լուծվեն, օրգանական գյուղատնտեսությունը Հայաստանի համար կարող է դառնալ ոչ միայն գյուղատնտեսական արտադրության այլընտրանքային ձև, այլև բարձր ավելացված արժեքով արտահանման ուղղություն։
Եվ այստեղ հատկապես կարևոր է փոքր և միջին ֆերմերների միավորումը, սերտիֆիկացման ծախսերի նվազեցումը, վերամշակման զարգացումը և արտահանողների համար եվրոպական գնորդների հետ կապերի ստեղծումը։
Հայաստանն արդեն ունի առաջին օրինակները։ Հաջորդ քայլը դրանք առանձին հաջողություններից կայուն արտահանման համակարգի վերածելն է։