Կլիմայի փոփոխության պայմաններում երկարատև շոգն ու երաշտը գյուղատնտեսության համար ավելի լուրջ մարտահրավեր են դառնում։ Ջրի հասանելիության նվազումը հատկապես մեծ խնդիր է այն տարածաշրջաններում, որտեղ գյուղատնտեսությունը մեծապես կախված է ոռոգումից։
Այս պայմաններում ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում այն գյուղատնտեսական մեթոդներին, որոնք կարող են բարձրացնել հողի՝ ջուրը պահելու ունակությունը։ Օրգանական և վերականգնողական գյուղատնտեսության հիմքում հենց այդպիսի մոտեցումներից մի քանիսն են՝ հողի օրգանական նյութի ավելացում, կենսաբազմազանության պահպանում, մշակաբույսերի բազմազանություն և հողի նվազագույն խախտում։
Հողը կարող է դառնալ ջրի բնական պահեստ
Երաշտի նկատմամբ գյուղատնտեսության դիմադրողականության կարևոր ցուցանիշներից մեկը հողի ջրապահունակությունն է։
Օրգանական նյութով հարուստ հողը կարող է ավելի լավ պահել տեղումների կամ ոռոգման արդյունքում ստացված ջուրը և աստիճանաբար հասանելի դարձնել այն բույսերի արմատներին։
Այդ պատճառով օրգանական գյուղատնտեսության մեջ մեծ նշանակություն է տրվում կոմպոստի, բուսական մնացորդների և այլ օրգանական նյութերի օգտագործմանը։
Նպատակը միայն հողը սննդանյութերով հարստացնելը չէ։ Կարևոր է նաև հողի կառուցվածքի և կենսաբանական ակտիվության բարելավումը։
Ավելի քիչ հողամշակում՝ ավելի շատ խոնավություն
Երաշտի պայմաններում կարևոր նշանակություն կարող է ունենալ նաև հողի ինտենսիվ մշակման նվազեցումը։
Հաճախակի և խոր վարումը կարող է խախտել հողի կառուցվածքը և նպաստել խոնավության կորստին։ Իսկ նվազագույն հողամշակման համակարգերը նպատակ ունեն հնարավորինս պահպանել հողի բնական կառուցվածքն ու օրգանական նյութը։
Հողի մակերեսին մնացող բուսական մնացորդները ևս կարող են պաշտպանել այն արևի անմիջական ազդեցությունից և նվազեցնել ջրի գոլորշիացումը։
Մշակաբույսերի բազմազանությունը՝ ևս մեկ պաշտպանություն
Երաշտի նկատմամբ դիմադրողականության բարձրացման մեկ այլ ուղղություն մշակաբույսերի բազմազանեցումն է։
Տարբեր բույսեր ունեն տարբեր արմատային համակարգեր և ջրի նկատմամբ տարբեր պահանջներ։ Բազմազան մշակաբույսերի օգտագործումը կարող է նպաստել հողի տարբեր շերտերի արդյունավետ օգտագործմանը և նվազեցնել մեկ տեսակի մշակաբույսից կախվածությունը։
Օրգանական գյուղատնտեսության մեջ կիրառվող ցանքաշրջանառությունը նաև կարող է նպաստել հողի առողջության պահպանմանը։
Ծառերը կարող են օգնել դաշտին դիմակայել շոգին
Երաշտի դեմ պայքարի մեկ այլ մոտեցում է ագրոանտառային համակարգերի կիրառումը, երբ գյուղատնտեսական մշակաբույսերն ու ծառերը համատեղվում են նույն տարածքում։
Ծառերը կարող են ստվեր ապահովել, նվազեցնել քամու ազդեցությունը և որոշ պայմաններում նպաստել հողի խոնավության պահպանմանը։ Խոր արմատային համակարգ ունեցող ծառերը կարող են նաև օգտագործել հողի ավելի խորը շերտերում գտնվող ջուրը։
Սակայն այս մեթոդը նույնպես պահանջում է ճիշտ պլանավորում․ ծառերի և մշակաբույսերի միջև ջրի ու սննդանյութերի մրցակցությունը կարող է հակառակ ազդեցությունն ունենալ, եթե համակարգը ճիշտ չկառուցվի։
Ի՞նչ կարող է սա նշանակել Հայաստանի համար
Հայաստանի գյուղատնտեսության համար այս հարցը հատկապես կարևոր է։ Երկրի բազմաթիվ գյուղատնտեսական տարածքներ կախված են ոռոգման ջրի հասանելիությունից, իսկ բարձր ջերմաստիճանների և տեղումների անկանոնության պայմաններում ջրի արդյունավետ օգտագործումը դառնում է գյուղատնտեսական արտադրության առանցքային խնդիրներից մեկը։
Այստեղ օրգանական և վերականգնողական մոտեցումները կարող են դիտարկվել ոչ թե որպես ոռոգման ամբողջական փոխարինող, այլ որպես ջրի արդյունավետ օգտագործումը բարձրացնելու լրացուցիչ գործիք։
Օրինակ՝ հողի օրգանական նյութի ավելացումը, բուսական մնացորդների պահպանումը, ցանքածածկումը, ցանքաշրջանառությունը և նվազագույն հողամշակումը կարող են օգնել պահպանել հողի խոնավությունը և բարելավել դրա կառուցվածքը։
Փորձը ցույց է տալիս՝ խնդիրը միայն ջրի քանակը չէ
Երաշտի պայմաններում սովորաբար առաջին հարցը լինում է՝ «որքա՞ն ջուր ունենք»։ Սակայն գյուղատնտեսության համար նույնքան կարևոր է մեկ այլ հարց՝ «որքա՞ն ջուր կարող է պահել մեր հողը»։
Առողջ և օրգանական նյութով հարուստ հողը կարող է գյուղատնտեսական համակարգի դիմադրողականության կարևոր բաղադրիչ դառնալ։
Հետևաբար, ջրի պակասի դեմ պայքարը միայն նոր ջրագծերի, ջրամբարների կամ ոռոգման համակարգերի կառուցմամբ չի սահմանափակվում։ Երկարաժամկետ հեռանկարում կարևոր է նաև աշխատել հողի վրա՝ բարձրացնել դրա ջրապահունակությունը, պահպանել կենսաբազմազանությունը և նվազեցնել հողի դեգրադացիան։
Կլիմայի փոփոխության պայմաններում հողի առողջությունը կարող է դառնալ գյուղատնտեսության հարմարվողականության ամենակարևոր գործիքներից մեկը։