Օրգանական գյուղատնտեսության դեպքում հաճախ խոսվում է սերտիֆիկացման, արտադրության ստանդարտների և քիմիական նյութերի սահմանափակ օգտագործման մասին։ Սակայն օրգանական արտադրանքի իրական արժեքը որոշվում է ոչ միայն ֆերմայում։
Եթե օրգանական եղանակով աճեցված կամ ստացված արտադրանքը շուկայում հայտնվում է սովորական արտադրանքի հետ նույն մատակարարման շղթայում, ֆերմերը կարող է կորցնել հենց այն հավելյալ արժեքը, որի համար օրգանական արտադրանքը պետք է ավելի բարձր գին ունենա։
Այս խնդիրը փորձում են լուծել Իռլանդիայում, որտեղ օգոստոսի 28-ին մեկնարկել է Organic Beef and Lamb Innovation Group (OBLIG) նախաձեռնությունը։ Այն միավորում է օրգանական անասնապահներին, մթերողներին, վերամշակողներին և մանրածախ ոլորտի ներկայացուցիչներին՝ օրգանական տավարի և գառան մսի ամբողջ մատակարարման շղթան ավելի արդյունավետ դարձնելու նպատակով։
Օրգանական ֆերմերը արտադրում է, բայց ո՞վ է ստանում հավելյալ արժեքը
Օրգանական արտադրանքի շուկայական արժեքի հիմնական գաղափարը պարզ է․ արտադրողը պետք է ստանա ավելի բարձր եկամուտ՝ այն լրացուցիչ աշխատանքի և ծախսերի դիմաց, որոնք անհրաժեշտ են օրգանական ստանդարտները պահպանելու համար։
Բայց իրական շուկայում դա միշտ չէ, որ տեղի է ունենում։
Օրինակ՝ օրգանական չափանիշներով աճեցված կենդանին կարող է վաճառքի պահին հայտնվել սովորական մսի մատակարարման շղթայում։ Այդ դեպքում վերջնական արտադրանքը կարող է այլևս չիրացվել որպես օրգանական, իսկ ֆերմերը կորցնի օրգանական արտադրության համար նախատեսված հավելյալ եկամտի հնարավորությունը։
Իռլանդիայի նոր նախաձեռնության տրամաբանությունն այստեղ հենց այդ բացը փակելն է՝ ֆերմերից մինչև վերջնական գնորդ ավելի համակարգված շղթա ստեղծելը։
Նպատակներից են արտադրողների, վերամշակողների և վաճառողների միջև համագործակցության բարելավումը, մատակարարման պլանավորումը և օրգանական արտադրանքի համար կայուն շուկայի ձևավորումը։
Օրգանական լինելը միայն ֆերմայի հարց չէ
Օրգանական գյուղատնտեսությունը հաճախ ընկալվում է որպես արտադրության տեխնոլոգիա։
Բայց իրականում այն նաև շուկայական համակարգ է։
Ֆերմերը կարող է պահպանել օրգանական բոլոր պահանջները՝ հողի կառավարման, կերերի, անասնապահության կամ բույսերի պաշտպանության առումով, ստանալ համապատասխան սերտիֆիկացում, բայց եթե իր արտադրանքը հետո չի անցնում օրգանական մատակարարման ամբողջական շղթայով, ապա այդ աշխատանքի տնտեսական արդյունքը կարող է նվազել։
Այստեղ է առաջանում կարևոր տարբերությունը։
Օրգանական արտադրանքը պետք է լինի ոչ միայն օրգանական ֆերմայում, այլ նաև օրգանական շուկայում։
Այսինքն՝ պետք է լինի համակարգ, որտեղ սերտիֆիկացված արտադրանքը հնարավոր լինի նույնականացնել, առանձնացնել, վերամշակել, փաթեթավորել և վաճառել որպես օրգանական արտադրանք։
Իսկ ի՞նչ վիճակ է Հայաստանում
Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման համար արդեն իրականացվում են պետական աջակցության ծրագրեր։
2026 թվականի օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման ծրագրով նախատեսվում է աջակցել արտադրողներին, այդ թվում՝ օրգանական սերտիֆիկացման գործընթացին։ Ծրագրի շահառուների թիվը նախատեսված է ավելի քան 100 տնտեսություն։
Սակայն այստեղ առաջանում է հաջորդ՝ ավելի բարդ հարցը։
Սերտիֆիկացված օրգանական արտադրանքը Հայաստանում որտե՞ղ է վաճառվելու։
Եթե ֆերմերը ստանում է սերտիֆիկացում, բայց չունի կայուն գնորդ, վերամշակող կամ իրացման կազմակերպված շղթա, ապա սերտիֆիկացման ծախսը կարող է չվերածվել իրական տնտեսական օգուտի։
Այս խնդիրը հատկապես կարևոր է փոքր տնտեսությունների համար, որոնք հաճախ չունեն բավարար ծավալ՝ մեծ առևտրային ցանցերի հետ առանձին աշխատելու համար։
Հայաստանի համար խնդիրը կարող է լինել ոչ թե արտադրելը, այլ շղթան կառուցելը
Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման մասին խոսելիս հիմնական ուշադրությունը հաճախ կենտրոնանում է արտադրության վրա։
Ի՞նչ մշակաբույսեր աճեցնել։
Ինչպե՞ս անցնել սերտիֆիկացում։
Ինչպե՞ս նվազեցնել քիմիական նյութերի օգտագործումը։
Ինչպե՞ս ստանալ օրգանական արտադրանքի կարգավիճակ։
Բայց դրանից հետո սկսվում է ամենակարևոր փուլը՝ իրացումը։
Օրգանական արտադրանքը պետք է հասնի այն սպառողին, որը պատրաստ է դրա համար ավելի բարձր գին վճարել։
Դրա համար անհրաժեշտ է համապատասխան մատակարարման շղթա՝
ֆերմեր → հավաքագրում → տեսակավորում → վերամշակում → փաթեթավորում → վաճառք → սպառող։
Եթե այս օղակներից որևէ մեկը չի աշխատում, օրգանական արտադրանքի հավելյալ արժեքը կարող է կորչել։
Օրգանական միսը՝ Հայաստանի համար հատկապես հետաքրքիր օրինակ
Իռլանդական նախաձեռնության փորձը Հայաստանի համար հատկապես հետաքրքիր է անասնապահության տեսանկյունից։
Հայաստանում կան փոքր և միջին անասնապահական տնտեսություններ, որոնք կարող են արտադրել բարձրարժեք միս, սակայն նրանց համար դժվար է առանձին ձևավորել կայուն շուկա։
Եթե օրգանական անասնապահը իր կենդանին վաճառում է սովորական շուկայում, նա կարող է չստանալ օրգանական արտադրանքի համար նախատեսված հավելյալ գինը։
Հետևաբար անհրաժեշտ է ոչ միայն ավելի շատ ֆերմերների ներգրավել օրգանական անասնապահության մեջ, այլ նաև ստեղծել օրգանական մսի հավաքագրման, սպանդի, վերամշակման, սերտիֆիկացման և վաճառքի համակարգ։
Այդ դեպքում արդեն հնարավոր կլինի օրգանական արտադրությունը կապել ավելի բարձր եկամտի հետ։
Կարո՞ղ է օրգանական գյուղատնտեսությունը դառնալ արտահանման ուղղություն
Հայաստանի համար օրգանական արտադրանքը կարող է հետաքրքիր լինել նաև արտահանման տեսանկյունից։
Հայկական գյուղատնտեսությունն ունի մի քանի արտադրանքի տեսակներ, որոնք կարող են ունենալ բարձրարժեք շուկաների ներուժ՝ չրեր, մեղր, խոտաբույսեր, մրգեր, բանջարեղեն, կաթնամթերք և միս։
Սակայն միջազգային շուկա մտնելու համար միայն «օրգանական» պիտակը բավարար չէ։
Պետք է լինի միջազգային շուկայի կողմից ճանաչելի սերտիֆիկացում, արտադրանքի հետագծելիություն, կայուն մատակարարում, համապատասխան փաթեթավորում և մեծածախ գնորդների հետ երկարաժամկետ աշխատանք։
Այստեղ կրկին վերադառնում ենք նույն խնդրին՝ ամբողջական շղթային։
Մեծ շուկան պահանջում է մեծ և կայուն մատակարարում
Հայաստանի օրգանական գյուղատնտեսության մեկ այլ խնդիր փոքր արտադրողների մասնատվածությունն է։
Եթե մեկ ֆերմեր արտադրում է սահմանափակ քանակությամբ օրգանական արտադրանք, նա դժվար թե կարողանա ինքնուրույն ապահովել մեծ միջազգային գնորդի պահանջարկը։
Այստեղ կարող է կարևոր դեր ունենալ կոոպերացիան։
Մի քանի տասնյակ ֆերմերներ կարող են միասին ձևավորել անհրաժեշտ ծավալ, միասնական կազմակերպել սերտիֆիկացումը, փաթեթավորումը և լոգիստիկան, իսկ շուկայում հանդես գալ որպես մեկ մատակարար։
Այս մոդելը կարող է հատկապես կարևոր լինել Հայաստանի գյուղական համայնքների համար։
Իռլանդիայի փորձի գլխավոր դասը
Իռլանդիայի նոր նախաձեռնության ամենակարևոր գաղափարը գուցե հենց սա է՝ օրգանական գյուղատնտեսությունը չի ավարտվում ֆերմայի դարպասների մոտ։
Եթե ցանկանում ենք, որ օրգանական արտադրանքը ֆերմերին ավելի բարձր եկամուտ ապահովի, անհրաժեշտ է ամբողջ շղթան կառուցել այնպես, որ այդ արժեքը չկորչի ճանապարհին։
Հայաստանի համար սա կարող է նշանակել՝
- օրգանական արտադրողների ավելի արդյունավետ միավորում,
- սերտիֆիկացված արտադրանքի առանձին մատակարարման շղթաներ,
- օրգանական արտադրանքի համար մասնագիտացված վերամշակում,
- երկարաժամկետ պայմանագրեր ֆերմերների և վերամշակողների միջև,
- խոշոր առևտրային ցանցերի հետ ուղիղ համագործակցություն,
- արտահանման շուկաների ուսումնասիրություն,
- և, անհրաժեշտության դեպքում, պետական աջակցություն ոչ միայն արտադրության, այլև իրացման փուլում։
Հայաստանի հաջորդ քայլը
Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման համար արդեն ստեղծվում են արտադրության և սերտիֆիկացման աջակցության մեխանիզմներ։
Հաջորդ փուլը պետք է լինի այն հարցի լուծումը, թե ինչ է տեղի ունենում սերտիֆիկացումից հետո։
Որտե՞ղ է վաճառվում օրգանական արտադրանքը։
Ո՞վ է այն վերամշակում։
Ինչպե՞ս է այն առանձնացվում սովորական արտադրանքից։
Ո՞վ է երաշխավորում դրա հետագծելիությունը։
Եվ ամենակարևորը՝ որքա՞ն հավելյալ եկամուտ է վերջնական արդյունքում ստանում ֆերմերը։
Եթե այս հարցերին Հայաստանը կարողանա համակարգային պատասխան տալ, ապա օրգանական գյուղատնտեսությունը կարող է դառնալ ոչ միայն բնապահպանական կամ առողջ սննդի գաղափար, այլև բարձր ավելացված արժեք ստեղծող գյուղատնտեսական ուղղություն։
Իսկ Իռլանդիայի նոր նախաձեռնությունը ցույց է տալիս, որ օրգանական գյուղատնտեսության զարգացման հաջորդ մեծ խնդիրը կարող է լինել ոչ թե «ինչպես արտադրել օրգանական», այլ՝ ինչպես այնպես կառուցել շուկան, որ օրգանական արտադրանքի արժեքը ճանապարհին չկորչի և հասնի հենց ֆերմերին։