Սեպտեմբերը աշխարհի մի շարք երկրներում նշվում է որպես օրգանական գյուղատնտեսության և օրգանական սննդի մասին իրազեկման ամիս։ Մեծ Բրիտանիայում սեպտեմբերին անցկացվում է Organic September ամենամյա քարոզարշավը, որի նպատակն է ուշադրություն հրավիրել օրգանական սննդի, գյուղատնտեսության և կայուն արտադրության վրա։
Այս տարվա քարոզարշավում շեշտը դրվում է նաև այն բանի վրա, որ սպառողը կարողանա տարբերակել պարզապես «բնական», «էկոլոգիական» կամ «կայուն» անվանումներով ներկայացվող արտադրանքը իսկապես հավաստագրված օրգանական արտադրանքից։
Սեպտեմբերը լավ առիթ է նաև հասկանալու՝ իսկ ի՞նչ վիճակում է օրգանական գյուղատնտեսությունը Հայաստանում և ի՞նչ օրգանական արտադրանք է մենք արդեն արտադրում։
Հայաստանը նույնպես ունի օրգանական արտադրանքի իր ցանկը
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսությունը սկսել է զարգանալ 2000-ական թվականներից։
Այսօր Հայաստանում արտադրվող, տեղական շուկայում իրացվող և փոքր ծավալներով արտահանվող հիմնական օրգանական արտադրատեսակների թվում են՝ մեղրը, մրգային և բուսական թեյերը, գինին, օղին, համեմունքային բույսերը, հատապտուղները, մրգերը, չրերը և բուսական յուղերը։
Մրգերի շարքում նախարարությունը նշում է, մասնավորապես, խաղողը, ծիրանը, արքայանարինջը, թուզը, նուռը, սալորը և ընկույզը։
Օրգանական արտադրանքի շարքում կան նաև խաղողի, չիչխանի և նռան կորիզի յուղեր։
Այսինքն՝ Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսությունը միայն փոքր բանջարանոցների կամ առանձին ֆերմերների պատմություն չէ․ արդեն ձևավորվել են տարբեր ուղղություններ՝ մեղվաբուծությունից և պտղաբուծությունից մինչև թեյերի և գինու արտադրություն։
Բայց «օրգանական» բառը պարզապես անվանում չէ
Օրգանական արտադրանքի դեպքում կարևոր է հասկանալ մի պարզ տարբերություն։
Եթե ֆերմերը ասում է, որ իր խնձորը, մեղրը կամ խաղողը «բնական է», դա դեռ ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ այն պաշտոնապես օրգանական արտադրանք է։
Օրգանական արտադրությունը կարգավորվում է հատուկ պահանջներով, իսկ արտադրանքի համապատասխանությունը պետք է հավաստվի սահմանված կարգով։
ՀՀ կառավարության 2026 թվականի մայիսի 21-ի որոշմամբ փոփոխվել են օրգանական գյուղատնտեսության ոլորտում համապատասխանության հավաստագրի և օրգանական արտադրանքի համապատասխանության նշանի ձևերը։ Որպես հայկական օրգանական արտադրանքի հիմնական խորհրդանիշ սահմանվել է «Հայաստան օրգանական» տարբերանշանը։
Այսինքն՝ սպառողի համար կարևոր է ոչ միայն այն, թե ինչ է գրված արտադրանքի վրա, այլև՝ արդյոք այն ունի համապատասխան հավաստում և նշագրում։
Ինչո՞ւ է սերտիֆիկացումը կարևոր
Օրգանական գյուղատնտեսությունը ենթադրում է արտադրության կոնկրետ կանոնների պահպանում։
ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությունը օրգանական գյուղատնտեսությունը նկարագրում է որպես արտադրության համակարգ, որն ուղղված է հողի, ամբողջ էկոհամակարգի և մարդու առողջության պահպանմանն ու բարելավմանը։
Սա նշանակում է, որ օրգանական արտադրությունը միայն վերջնական արտադրանքի մասին չէ։
Կարևոր է նաև, թե ինչպես է մշակվել հողը, ինչ նյութեր են օգտագործվել, ինչպես է պահվել և տեղափոխվել արտադրանքը, ինչպես է այն վերամշակվել և ինչ պայմաններով է ներկայացվել սպառողին։
Հենց այդ պատճառով սերտիֆիկացումը կարևոր է․ այն սպառողին հնարավորություն է տալիս տարբերել պահանջներին համապատասխան օրգանական արտադրանքը պարզապես «բնական» անվանումից։
Հայաստանում օրգանական արտադրողների թիվը մեծանում է
Հայաստանում օրգանական գյուղատնտեսության զարգացմանն ուղղված ծրագրերից մեկը գործում է արդեն 2015 թվականից։
«Հանուն մարդկության և բնության» հայկական ասոցիացիայի՝ FPAN-ի տվյալներով՝ 2026 թվականից ծրագիրը շարունակվում է իրենց կողմից՝ Ակբա բանկի համագործակցությամբ, և ներկայում ներառում է ավելի քան 100 շահառու ամբողջ Հայաստանի տարածքում։
Ծրագրի շրջանակում աջակցություն է տրամադրվել տարբեր ուղղություններով աշխատող տնտեսություններին՝ մեղվաբուծությունից և մրգերի ու բանջարեղենի մշակությունից մինչև թեյերի արտադրություն, պիստակի, խաղողի և բարձրարժեք մշակաբույսերի արտադրություն։
2025 թվականի մրցույթի արդյունքում աջակցություն ստացած տնտեսությունների թվում եղել են նաև մեղվաբուծական տնտեսություններ, մրգերի և բանջարեղենի արտադրողներ, թեյ արտադրողներ, պիստակագործներ, խաղողագործներ և հատապտուղներ մշակողներ։
Օրգանականը միայն գյուղատնտեսական արտադրանք չէ
Օրգանական արտադրանքի կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ գյուղատնտեսական հումքը կարող է հետագայում դառնալ ավելի բարձր ավելացված արժեք ունեցող արտադրանք։
Օրինակ՝ օրգանական խաղողը կարող է վերածվել գինու, մրգերը՝ չրի կամ հյութի, բույսերը՝ թեյի, իսկ տարբեր սերմեր և պտուղներ՝ յուղի։
Հայաստանի պաշտոնական ցանկում հենց այսպիսի արտադրանքներ են ներառված՝ մրգային և բուսական թեյեր, գինի, չրեր և բուսական յուղեր։
Սա կարևոր հնարավորություն է Հայաստանի համար, քանի որ օրգանական գյուղատնտեսության զարգացումը կարող է կապվել ոչ միայն ֆերմերի, այլև վերամշակող արդյունաբերության և արտահանման հետ։
Ինչու է աշխարհը սեպտեմբերին կրկին խոսում օրգանականի մասին
Մեծ Բրիտանիայի Organic September քարոզարշավը ամբողջ ամսվա ընթացքում փորձում է սպառողներին ներկայացնել օրգանական սննդի և գյուղատնտեսության գաղափարը։ Soil Association-ը նշում է, որ օրգանական գյուղատնտեսությունը կենտրոնանում է հողի առողջության, բնության, կենսաբազմազանության և կենդանիների բարեկեցության վրա։
Մեծ Բրիտանիայի օրգանական սննդի և խմիչքի շուկան 2025 թվականին աճել է 7.3%-ով՝ հասնելով 3.9 միլիարդ ֆունտի, իսկ շուկան արձանագրել է աճի արդեն 14-րդ անընդմեջ տարին։
Այս ցուցանիշը ցույց է տալիս, որ օրգանականը շատ շուկաներում այլևս պարզապես փոքր նիշային ոլորտ չէ։
Բայց օրգանականը չի նշանակում՝ ցանկացած դեպքում ավելի լավ
Օրգանական գյուղատնտեսության մասին խոսելիս կարևոր է խուսափել նաև հակառակ ծայրահեղությունից։
Օրգանական արտադրանքը չպետք է ներկայացնել որպես այնպիսի արտադրանք, որը բոլոր պայմաններում անպայման ավելի օգտակար կամ ավելի սննդարար է։
Օրգանական գյուղատնտեսության հիմնական առանձնահատկությունը նախ և առաջ արտադրության եղանակն ու սահմանված չափանիշների պահպանումն է։
Այդ պատճառով սպառողի համար ամենակարևոր հարցը կարող է լինել ոչ թե «օրգանական է, թե ոչ», այլ՝ արդյոք արտադրանքը հավաստագրված է և ինչ չափանիշներով է այն արտադրվել։
Հայաստանի համար սա նաև արտահանման հնարավորություն է
Հայաստանի օրգանական արտադրանքի ցանկում կան ապրանքներ, որոնք ունեն միջազգային շուկայի համար հետաքրքիր բնութագրեր՝ մեղր, գինի, չրեր, հատապտուղներ, նուռ, ծիրան, խաղող, ընկույզ և բուսական յուղեր։
Եթե արտադրողը կարողանում է պահպանել օրգանական արտադրության պահանջները և ստանալ համապատասխան հավաստագիր, նրա արտադրանքը կարող է ներկայանալ որպես ոչ միայն հայկական, այլև հավաստագրված օրգանական արտադրանք։
Այստեղ արդեն մրցակցությունը միայն ապրանքի գնի շուրջ չէ։ Կարևոր են նաև արտադրանքի պատմությունը, ծագումը, արտադրության եղանակը և վստահությունը։
Սեպտեմբերը՝ առիթ հասկանալու, թե ինչ ենք գնում
Օրգանական սեպտեմբերը Հայաստանում պաշտոնական ազգային տոն կամ հատուկ պետական ամիս չէ։ Սակայն միջազգային այս քարոզարշավը լավ առիթ է նաև հայկական շուկայի համար։
Սպառողը կարող է ուշադրություն դարձնել՝
արտադրանքը հավաստագրվա՞ծ է, ունի՞ համապատասխանության նշան, ովքե՞ր են արտադրողը և սերտիֆիկացնող մարմինը, և արդյոք «օրգանական» բառը պարզապես գովազդային ձևակերպում չէ։
Հայաստանն արդեն ունի օրգանական արտադրանքի իր ոլորտները, արտադրողներին աջակցող ծրագրեր և համապատասխանության կարգավորման համակարգ։
Հետևաբար սեպտեմբերը կարող է դառնալ ոչ միայն օրգանական սնունդ գնելու, այլև օրգանականի իրական իմաստը հասկանալու ամիս։
Իսկ Հայաստանի համար հաջորդ կարևոր քայլը կարող է լինել այն, որ տեղական օրգանական արտադրանքը ոչ միայն արտադրվի, այլև ավելի ճանաչելի դառնա թե՛ ներքին շուկայում, թե՛ արտերկրում։