Գյուղատնտեսության մեջ ֆերմերի աշխատանքի արդյունքը կարող է լինել ոչ միայն ցորենը, խնձորը, կաթը կամ բանջարեղենը։ Դաշտի ճիշտ կառավարումը կարող է նաև պահպանել հողը, բարելավել ջրի որակը, աջակցել կենսաբազմազանությանը և բարձրացնել գյուղատնտեսության դիմակայունությունը կլիմայական փոփոխությունների նկատմամբ։
Եվրոպայում այժմ փորձում են այդ բնապահպանական արդյունքը վերածել տնտեսական արժեքի։
Սեպտեմբերի 18-ին IFOAM Organics Europe-ը հայտարարեց նոր՝ ECOPESIA նախագծի մեկնարկի մասին։ Այն նախատեսում է զարգացնել «էկոհամակարգային ծառայությունների դիմաց վճարումների»՝ Payments for Environmental Services (PES) մեխանիզմները գյուղատնտեսության մեջ։
Պարզ ասած՝ գաղափարն այն է, որ եթե ֆերմերը գյուղատնտեսական գործունեության ընթացքում չափելի բնապահպանական արդյունք է ապահովում, այդ արդյունքը կարող է դառնալ վճարման հիմք։
Ի՞նչ է նշանակում «վճարել բնությունը պահպանելու համար»
Ֆերմերը սովորաբար եկամուտ է ստանում իր արտադրած գյուղմթերքից։ Նոր մոտեցումը փորձում է ավելացնել ևս մեկ բաղադրիչ՝ ֆերմերի ստեղծած հանրային բնապահպանական արժեքը։
Օրինակ՝ տնտեսությունը կարող է կիրառել այնպիսի մեթոդներ, որոնք նպաստում են.
- հողի էրոզիայի նվազեցմանը,
- հողի առողջության պահպանմանը,
- ջրի որակի բարելավմանը,
- կենսաբազմազանության պահպանմանը,
- ածխածնի պահպանմանը,
- կլիմայական ռիսկերի նկատմամբ դիմակայունության բարձրացմանը։
Եթե այդ արդյունքը հնարավոր է չափել և ստուգել, այն կարող է օգտագործվել ֆինանսական փոխհատուցման հիմքում։
Այս մոտեցումը հաճախ անվանում են Payment for Environmental Services՝ PES՝ էկոհամակարգային ծառայությունների դիմաց վճարում։
Եվրոպան արդեն ունի նման մեխանիզմներ, բայց դրանք խնդիրներ ունեն
Եվրոպական միության ընդհանուր գյուղատնտեսական քաղաքականության շրջանակում արդեն կան բնապահպանական միջոցառումներ և eco-schemes, որոնց միջոցով ֆերմերներին աջակցություն է տրամադրվում որոշակի բնապահպանական գործելակերպերի համար։
IFOAM Organics Europe-ը նշում է, որ ներկայիս մեխանիզմները բախվում են տեխնիկական, ֆինանսական, ինստիտուցիոնալ և սոցիալ-տնտեսական խնդիրների։ Կազմակերպությունը առաջարկում է ավելի մեծ ուշադրություն դարձնել ոչ թե պարզապես կատարված գործողությանը, այլ դրա չափելի արդյունքին։
ECOPESIA-ի նպատակն է հենց այս ուղղությունը փորձարկել և զարգացնել։
ECOPESIA-ն ինչ է փոխելու
Եվրոպական հանձնաժողովի CORDIS համակարգի տվյալներով՝ ECOPESIA-ն պաշտոնապես մեկնարկել է 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ին և նախատեսված է մինչև 2031 թվականի փետրվարի 28-ը։
Նախագծի ընդհանուր արժեքը կազմում է մոտ 6.31 մլն եվրո, իսկ դրան մասնակցում է 20 գործընկեր։
Նախագիծը նախատեսում է ստեղծել և փորձարկել PES համակարգեր, որոնք պետք է լինեն.
ֆինանսապես կայուն, թվային և սոցիալապես ներառական։
Կարևոր առանձնահատկությունն այն է, որ վճարումները պետք է կապվեն ստուգելի արդյունքների հետ։ Նախագծի շրջանակում նախատեսվում է նաև մասնավոր ֆինանսավորման ներգրավում և թվային գործիքների կիրառում՝ արդյունքների մոնիթորինգի ու վարչարարության համար։
Ութ փորձնական ծրագիր՝ վեց երկրում
ECOPESIA-ն նախատեսում է ութ պիլոտային ծրագիր վեց երկրներում։
Դրանց միջոցով պետք է փորձարկվի արդյունքահեն վճարման մոդելը տարբեր գյուղատնտեսական և սոցիալ-տնտեսական պայմաններում։ Նախագիծը նախատեսում է նաև այնպիսի համակարգեր, որտեղ ֆերմերները կարող են գործել ոչ միայն անհատապես, այլև կոլեկտիվ կամ տարածքային համակարգմամբ։
Wageningen University & Research-ի նախագծի նկարագրության համաձայն՝ ECOPESIA-ն նախատեսում է իր աշխատանքներում ներգրավել 175 տնտեսություն և մոբիլիզացնել մոտ 1 մլն եվրո ֆինանսավորում՝ արդյունքահեն բնապահպանական ծառայությունների համար։
Սա նշանակում է, որ նախագիծը պարզապես տեսական ուսումնասիրություն չէ։ Այն նախատեսում է իրական տնտեսություններում փորձարկել՝ արդյոք հնարավոր է բնապահպանական արդյունքը դարձնել ֆերմերի համար լրացուցիչ եկամտի աղբյուր։
Իսկ ո՞վ է վճարելու ֆերմերին
Այստեղ մոդելի ամենակարևոր հարցերից մեկն է առաջանում։
Ֆինանսավորումը կարող է գալ ոչ միայն պետական բյուջեից։ ECOPESIA-ն նախատեսում է նաև մասնավոր ֆինանսավորման ներգրավում։
Այս դեպքում հնարավոր է ձևավորվի շղթա.
ֆերմեր → բնապահպանական արդյունք → չափում → հավաստում → ֆինանսավորում → վճարում ֆերմերին։
Օրինակ՝ եթե որևէ տարածքում գյուղատնտեսական տնտեսությունները կարողանում են չափելիորեն բարելավել ջրի որակը կամ պահպանել կենսաբազմազանությունը, այդ արդյունքը կարող է ֆինանսավորվել այն կողմերի կողմից, որոնք շահագրգռված են այդ բնապահպանական ծառայության մեջ։
Սա կարող է փոխել գյուղատնտեսության ֆինանսավորման տրամաբանությունը։
Ֆերմերը դառնում է նաև էկոհամակարգի կառավարիչ
Այս մոտեցման հիմքում ընկած է մի կարևոր գաղափար․ ֆերմերը միայն սննդամթերք արտադրող չէ։
Նա կառավարում է հող, ջուր, բուսականություն և կենդանական աշխարհին առնչվող տարածք։
Եթե այդ կառավարման արդյունքում հասարակությունը ստանում է լրացուցիչ օգուտ՝ ավելի մաքուր ջուր, ավելի առողջ հող, ավելի շատ կենսաբազմազանություն կամ ավելի դիմակայուն գյուղատնտեսական համակարգ, ապա այդ օգուտը կարող է ունենալ նաև տնտեսական արժեք։
IFOAM Organics Europe-ը հենց այս սկզբունքն է առաջ մղում՝ «հանրային միջոցներ՝ հանրային բարիքների դիմաց» տրամաբանությամբ։ Կազմակերպությունը առաջարկում է գյուղատնտեսական աջակցությունը ավելի մեծ չափով կապել ֆերմերների կողմից ստեղծվող բնապահպանական արդյունքի հետ։
Սա ինչ կարող է նշանակել Հայաստանի համար
Հայաստանի գյուղատնտեսության համար այս մոդելը կարող է հետաքրքիր լինել հատկապես այն տնտեսությունների դեպքում, որոնք աշխատում են հողի, ջրի և կենսաբազմազանության պահպանությանը նպաստող մեթոդներով։
Օրինակ՝ եթե ֆերմերը նվազեցնում է հողի էրոզիան, պահպանում է բնական բուսածածկը, կիրառում է ջրի խնայողության մեթոդներ կամ ստեղծում է կենսաբազմազանությանը նպաստող տարածքներ, հարց է առաջանում՝ արդյոք այդ լրացուցիչ բնապահպանական աշխատանքը պետք է մնա առանց տնտեսական գնահատականի։
Եվրոպական նոր փորձի հիմնական հետաքրքրությունը հենց այստեղ է։
Եթե հնարավոր լինի մշակել պարզ և վստահելի չափման համակարգ, ապա ֆերմերը կարող է եկամուտ ստանալ ոչ միայն իր արտադրած գյուղմթերքից, այլև այն բնապահպանական ծառայությունից, որը ստեղծում է իր տնտեսության միջոցով։
Սակայն այստեղ կա մեկ կարևոր խնդիր՝ ինչպե՞ս չափել բնապահպանական արդյունքը
Սա PES համակարգերի ամենաբարդ հարցերից մեկն է։
Օրինակ՝ ինչպե՞ս որոշել, թե ֆերմերը որքանով է բարելավել հողի վիճակը։
Ինչպե՞ս չափել կենսաբազմազանության աճը։
Ինչպե՞ս ապացուցել, որ ջրի որակի փոփոխությունն իսկապես տվյալ գյուղատնտեսական մեթոդի արդյունք է։
ECOPESIA-ն հենց այս խնդիրների լուծման համար նախատեսում է թվային մոնիթորինգի և արդյունքների ստուգման համակարգեր։ Նախագծի նպատակը այնպիսի մեխանիզմների ստեղծումն է, որոնց դեպքում վճարումը կապվում է ոչ թե միայն հայտարարության, այլ ստուգելի արդյունքի հետ։
Այսինքն՝ ապագայի ֆերմերը կարող է ունենալ ոչ միայն բերքի հաշվետվություն, այլև իր տնտեսության ստեղծած բնապահպանական արդյունքի չափելի ցուցանիշներ։
Օրգանական գյուղատնտեսության համար սա հատկապես կարևոր է
Օրգանական գյուղատնտեսությունը արդեն իսկ կապված է հողի առողջության, կենսաբազմազանության և որոշակի բնապահպանական նպատակների հետ։ IFOAM Organics Europe-ը պնդում է, որ այդ բնապահպանական առավելությունները պետք է ավելի լավ արտացոլվեն գյուղատնտեսական աջակցության համակարգերում։
Սակայն այստեղ նույնպես պետք է տարբերակել երկու բան․ օրգանական սերտիֆիկացումը և բնապահպանական ծառայության դիմաց վճարումը նույնը չեն։
Ֆերմերը կարող է օրգանական լինել, բայց PES մեխանիզմը կարող է առանձին գնահատել կոնկրետ բնապահպանական արդյունքներ։
Այսպիսով, ապագայում հնարավոր է մի տնտեսություն միաժամանակ ստանա եկամուտ երեք աղբյուրից.
գյուղմթերք + օրգանական արտադրանքի հավելյալ արժեք + չափելի բնապահպանական ծառայություն։
Գյուղատնտեսության ֆինանսավորման նոր տրամաբանությո՞ւն
ECOPESIA-ի փորձարկումների արդյունքները դեռ պետք է ստացվեն։ Նախագիծը նոր է մեկնարկել և նախատեսված է մինչև 2031 թվականը, ուստի այսօր հնարավոր չէ ասել, թե ինչ չափի և ինչ պայմաններով վճարումներ կստանան կոնկրետ ֆերմերները։
Բայց գաղափարի տրամաբանությունն արդեն հստակ է։
Գյուղատնտեսությունը կարող է աստիճանաբար անցնել այնպիսի համակարգի, որտեղ ֆերմերի աշխատանքի արժեքը որոշվում է ոչ միայն շուկայում վաճառված կիլոգրամների քանակով։
Եթե ֆերմերը միաժամանակ արտադրում է սնունդ և պահպանում է հողը, ջուրը, կլիման ու կենսաբազմազանությունը, ապա այդ երկրորդ արդյունքը նույնպես կարող է դառնալ տնտեսական արժեք։
Այս դեպքում ֆերմերը դառնում է ոչ միայն սննդամթերք արտադրող, այլև բնապահպանական ծառայություն մատուցող տնտեսվարող։
Եվ եթե Եվրոպայի փորձարկումները հաջող լինեն, առաջիկա տարիներին գյուղատնտեսական աջակցության կարևոր հարցը կարող է ձևակերպվել ոչ միայն այսպես՝ «քանի հեկտար է մշակում ֆերմերը», այլ նաև՝ «ինչպիսի բնապահպանական արդյունք է ստեղծում այդ հեկտարը»։ Աղբյուրներ՝ Եվրոպական հանձնաժողովի CORDIS, IFOAM Organics Europe, Wageningen University & Research։