Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունը աստիճանաբար անցնում է նոր փուլ․ փոքր և միջին տնտեսություններին զուգահեռ ձևավորվում են խոշոր, տեխնոլոգիական և արտահանմանն ուղղված արտադրություններ։ Արագածոտնի մարզի Նոր Եդեսիա գյուղում «Agro Prom»-ը զարգացնում է 20 հեկտար մակերեսով բարձր տեխնոլոգիական ջերմոցային համալիր, որի հիմնական արտադրանքը լինելու է լոլիկը։
Նախագծի մասին առաջին տեղեկությունները հրապարակվել էին դեռ 2025 թվականին, երբ Նոր Եդեսիայում սկսվել էր ավելի քան 10 հեկտար ջերմոցի կառուցումը։ Այն ժամանակ հայտարարվել էր, որ տնտեսությունը կառավարվելու է արհեստական բանականության և սենսորային համակարգերի միջոցով։ 2026 թվականի հունիսին արդեն հայտնի էր, որ 10 հեկտարանոց համալիրը նախատեսում է օրական 25-30 տոննա բարձրակարգ լոլիկի արտադրություն և արտահանում։
Այժմ նախագիծը ներկայացվում է արդեն 20 հեկտար ընդհանուր մասշտաբով։
Ջերմոցը՝ որպես տեխնոլոգիական արտադրություն
Նոր Եդեսիայի համալիրի առանձնահատկությունը միայն մակերեսը չէ։ Ընկերության ներկայացմամբ՝ այստեղ ջերմոցը դիտարկվում է ոչ թե որպես փակ տարածք, որտեղ բույսն աճեցվում է եղանակային պայմաններից անկախ, այլ որպես ամբողջական կառավարվող արտադրական համակարգ։
Համակարգերը պետք է վերահսկեն ջերմաստիճանը, խոնավությունը, օդափոխությունը, ոռոգումը և բույսերի սնուցումը։
Նախատեսվում է նաև կիրառել արհեստական բանականության գործիքներ և IUNU-ի LUNA ռոբոտային հարթակը։ Դրանց միջոցով հնարավոր կլինի հետևել առանձին բույսերի զարգացմանը, վերլուծել արտադրական մեծ ծավալի տվյալներ, հայտնաբերել բույսերի զարգացման շեղումները և կանխատեսել բերքատվությունը։
Այս մոտեցումը կարող է էապես փոխել ջերմոցային տնտեսության կառավարման տրամաբանությունը․ որոշումները պետք է ավելի ու ավելի հիմնվեն ոչ թե միայն աշխատակցի փորձի և դիտարկման, այլ անընդհատ հավաքվող տվյալների վրա։
Նպատակը միայն ավելի շատ լոլիկ արտադրելը չէ
Ընկերության ներկայացմամբ՝ նախագծի նպատակներից մեկը մեկ կիլոգրամ լոլիկի հաշվով ջրի, էներգիայի և բույսերի պաշտպանության միջոցների ծախսերի նվազեցումն է։
Դրա համար նախատեսվում է կիրառել ջրախնայող ոռոգում, սննդանյութերի ճշգրիտ մատակարարում և էներգաարդյունավետ միկրոկլիմայի կառավարում։
Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար, քանի որ ջերմոցային արտադրության մրցունակությունը որոշվում է ոչ միայն բերքատվությամբ, այլև ինքնարժեքով։
Եթե նույն տարածքից հնարավոր է ստանալ ավելի մեծ բերք՝ միաժամանակ նվազեցնելով ջրի, էներգիայի և այլ ռեսուրսների ծախսը, ապա տեխնոլոգիական ջերմոցը կարող է առավելություն ստանալ ավանդական արտադրության նկատմամբ։
Ո՞ւր է գնալու հայկական լոլիկը
«Agro Prom»-ի ռազմավարության առանցքային ուղղություններից մեկը արտահանումն է։
Ընկերությունը նշում է, որ Նոր Եդեսիայի գտնվելու վայրը՝ շուրջ 1000 մետր բարձրության վրա, ընտրվել է նաև կլիմայական պայմանների, արևային ներուժի և լոգիստիկ հնարավորությունների գնահատման արդյունքում։
Հնարավոր շուկաների շարքում դիտարկվում են Եվրասիական տնտեսական միության երկրները, Մերձավոր Արևելքը և եվրոպական շուկաները։
Այս նպատակով ընկերությունը զարգացնում է նաև սեփական սառը շղթայի և միջազգային փոխադրումների հնարավորությունները։ 2026 թվականին արդեն հաղորդվել էր, որ ընկերությունը ձեռք է բերել Volvo բեռնատարներ և Schmitz Cargobull սառնարանային կիսակցորդներ՝ ջերմոցային արտադրանքը եվրոպական շուկաներ հասցնելու համար։
Այսպիսով, խոսքը միայն ջերմոց կառուցելու մասին չէ։ Արտադրությունը, փաթեթավորումը, սառը շղթան և տեղափոխումը դիտարկվում են որպես մեկ ամբողջական համակարգ։
20 հեկտարը ի՞նչ է նշանակում Հայաստանի ջերմոցային ոլորտի համար
Կառավարության տվյալներով՝ ջերմոցային տնտեսությունների զարգացման աջակցության ծրագրի շրջանակում 2026 թվականի օգոստոսի դրությամբ կնքվել էր 20 պայմանագիր՝ ընդհանուր 91.45 հեկտար մակերեսով ջերմոցների ստեղծման համար։ Դրանցից 12-ը՝ 55.12 հեկտար ընդհանուր մակերեսով, արդեն ավարտված էին, իսկ 36.33 հեկտարը գտնվում էր կառուցման փուլում։
Այս ֆոնին մեկ ընկերության կողմից 20 հեկտարանոց տեխնոլոգիական համալիրի զարգացումը ցույց է տալիս, որ Հայաստանում ջերմոցային արտադրությունը գնալով ավելի մեծ մասշտաբ է ձեռք բերում։
Միաժամանակ պետությունը շարունակում է աջակցել ոլորտին։ Ջերմոցային տնտեսությունների համար գործող ծրագրերը ներառում են վարկերի տոկոսադրույքների սուբսիդավորում, իսկ առանձին ծրագրով պետությունը նաև աջակցում է ջերմոցներում արտադրված լոլիկի, պղպեղի, ելակի և ծաղիկների արտահանմանը։
Իսկ գլխավոր հարցը շուկան է
Նոր ջերմոցների ստեղծումը ինքնին դեռ չի նշանակում, որ արտադրանքը մրցունակ կլինի։
20 հեկտար արտադրական տարածքի դեպքում հիմնական հարցերից մեկը լինելու է իրացման կայուն շուկաների ապահովումը։ Հայաստանի ներքին շուկան սահմանափակ է, հետևաբար խոշոր ջերմոցային տնտեսությունների համար արտահանումը դառնում է ոչ թե լրացուցիչ հնարավորություն, այլ բիզնես մոդելի կարևոր բաղադրիչ։
Հենց այստեղ է որոշվելու՝ արդյոք բարձր տեխնոլոգիական ջերմոցը կարող է դառնալ հայկական գյուղատնտեսության արտահանման հաջող մոդել։
Նոր Եդեսիայի նախագիծը, հետևաբար, հետաքրքիր է ոչ միայն իր 20 հեկտարով։ Այն ցույց է տալիս, թե ինչ ուղղությամբ կարող է զարգանալ Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունը՝ տվյալներով կառավարվող արտադրություն, արհեստական բանականություն, ռոբոտացում, ռեսուրսների խնայողություն և արտահանման համար նախատեսված արտադրանք։
Եթե այս մոդելը հաջողվի, այն կարող է դառնալ օրինակ նաև Հայաստանի մյուս ջերմոցային տնտեսությունների համար։