Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունը վերջին տարիներին աստիճանաբար փոխում է իր դեմքը։ Փոքր և միջին ջերմոցներին զուգահեռ ի հայտ են գալիս մեծ ներդրումներով, ժամանակակից տեխնոլոգիաներով և արտահանման վրա կենտրոնացած համալիրներ։ Պետական աջակցության ծրագրի վերջին տվյալներն էլ ցույց են տալիս, որ այս գործընթացն արդեն առանձին ներդրումների շարք չէ, այլ ավելի լայն զարգացում։

ՀՀ-ում ջերմատնային տնտեսությունների զարգացման աջակցության ծրագրի շրջանակում կնքվել է 20 պայմանագիր՝ ընդհանուր 91,45 հեկտար ջերմատնային տնտեսություն հիմնելու համար։ Դրանցից արդեն կառուցվել է 12 ջերմատուն՝ 55,12 հեկտար ընդհանուր մակերեսով, իսկ ևս 36,33 հեկտարը գտնվում է կառուցման փուլում։ Այսինքն՝ նախատեսված ընդհանուր տարածքի շուրջ 60 տոկոսն արդեն փաստացի հիմնված է, իսկ մոտ 40 տոկոսը դեռ կառուցվում է։

Այս թվերը կարևոր են ոչ միայն իրենց ծավալով։ Դրանք ցույց են տալիս, որ Հայաստանի ջերմատնային հատվածում սկսում է ձևավորվել արտադրության նոր մոդել։

Ջերմոցը՝ գյուղատնտեսական փոքր տնտեսությունից դեպի արդյունաբերական արտադրություն

Ժամանակակից ջերմատունն այլևս պարզապես ծածկված տարածք չէ, որտեղ գյուղացին սեզոնից շուտ կամ ուշ բանջարեղեն է աճեցնում։

Նոր սերնդի ջերմատներում կիրառվում են կլիմայի կառավարման համակարգեր, ավտոմատացված ոռոգում, սնուցման վերահսկում, սենսորներ և արտադրության կառավարման թվային լուծումներ։

Այս միտման ամենավերջին օրինակներից մեկը Արագածոտնի մարզում բացված «Agro Prom» գերժամանակակից ջերմոցային համալիրն է։ Ծրագրում ներդրվել է շուրջ 9,7 մլրդ դրամ, իսկ արտադրական գործընթացներում կիրառվում են արհեստական բանականության վրա հիմնված կառավարման համակարգեր և ռոբոտացված լուծումներ։ Ջերմոցն ունի GLOBALG.A.P. սերտիֆիկացում, իսկ արտադրության մեջ օգտագործվում են վիրուսների նկատմամբ բարձր կայունությամբ հոլանդական սերմեր։

Բայց այստեղ առավել ուշագրավը նույնիսկ գործող ջերմոցը չէ։

Ընկերությունն արդեն կառուցում է ևս 10 հեկտար պղպեղի ջերմոց, որի համար նախատեսվում է մոտ 9 մլրդ դրամի ներդրում։ Հետագայում նախատեսվում է նույն տարածքում հիմնել նաև հապալասի և խաղողի այգիներ։

Այսինքն՝ ներդրումը մեկ արտադրական օբյեկտով չի ավարտվում։ Ձևավորվում է գյուղատնտեսական արտադրության ավելի մեծ համակարգ։

91 հեկտարը իրականում ի՞նչ է նշանակում

91,45 հեկտարն առաջին հայացքից կարող է թվալ պարզապես հերթական վիճակագրական թիվ։ Բայց դրա նշանակությունը հասկանալու համար պետք է դիտարկել կառուցված և կառուցվող ջերմոցների հարաբերակցությունը։

55,12 հեկտարն արդեն կառուցված է, իսկ 36,33 հեկտարը՝ ընթացքի մեջ։

Սա նշանակում է, որ պետական ծրագրի շրջանակում նախատեսված ջերմատնային տարածքի մեծ մասը արդեն անցել է գաղափարից և վարկային ծրագրից դեպի իրական արտադրական ենթակառուցվածք։

Միաժամանակ կառավարությունը վերջերս փոփոխել է ծրագրի պայմանները՝ մասնավորապես ջերմատների կառուցման առավելագույն ժամկետը 1,5 տարուց դարձնելով 2 տարի։ Պաշտոնական հիմնավորման համաձայն՝ որոշ ներդրողներ սարքավորումների և նյութերի մատակարարման ուշացումների են բախվել, ինչը կապված է նաև տարածաշրջանային իրադարձությունների և մատակարարման շղթաների խափանումների հետ։

Այս հանգամանքը կարևոր է․ ջերմատնային ոլորտում ներդրումը միայն ֆինանսական հարց չէ։ Այն մեծապես կախված է ներմուծվող տեխնոլոգիաներից, սարքավորումներից և լոգիստիկայից։

Իսկ կա՞ շուկա այս ամբողջ արտադրանքի համար

Սա Հայաստանի ջերմատնային զարգացման ամենակարևոր հարցերից մեկն է։

Ջերմոց կառուցելը դեռ չի նշանակում, որ ներդրումը հաջողված է։ Վերջնական արդյունքը որոշվում է նրանով, թե որքան արդյունավետ է արտադրությունը, ինչ ինքնարժեքով է ստացվում արտադրանքը և, ամենակարևորը, որտեղ է այն վաճառվում։

Այստեղ արդեն կան դրական ցուցանիշներ։

Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ 2023 թվականին Հայաստանից արտահանվել է մոտ 74,4 մլն դոլարի ջերմատնային արտադրանք, իսկ 2024-ին այդ ցուցանիշը հասել է 118,5 մլն դոլարի։ Նույն ժամանակահատվածում բանջարեղենի արտահանումը 30 հազար տոննայից հասել է մոտ 40 հազար տոննայի, իսկ ծաղիկների արտահանումը՝ 40 մլն հատից 55 մլն հատի։

Այսինքն՝ ջերմատնային արտադրության զարգացումը արդեն արտահանման մեջ տեսանելի արդյունք է տվել։

Բայց այստեղ նույնպես կա կարևոր հակասություն։

Արտահանման աճը դեռ չի նշանակում շուկաների դիվերսիֆիկացում

Հայկական ջերմոցային արտադրանքի մի մասը շարունակում է մեծապես կախված լինել ռուսական շուկայից։

Սա հատկապես զգայուն խնդիր է այն արտադրողների համար, որոնք կառուցում են մեծ, կապիտալատար ջերմոցներ։ Նման տնտեսության դեպքում արտադրության դադարեցումը կամ շուկայի կտրուկ կորուստը շատ ավելի մեծ ֆինանսական հետևանքներ կարող է ունենալ, քան փոքր տնտեսության դեպքում։

Հետևաբար Հայաստանի ջերմատնային հատվածի հաջորդ մեծ խնդիրը պետք է լինի ոչ միայն ավելի շատ արտադրելը, այլ նաև ավելի շատ և ավելի տարբեր շուկաներ գտնելը։

Եվ այստեղ արդեն կարևոր են GLOBALG.A.P.-ի նման սերտիֆիկացումները, արտադրանքի որակը, հետագծելիությունը և միջազգային շուկաների պահանջներին համապատասխանելը։

Պետական աջակցությունը՝ արագացնո՞ւմ է, թե՞ փոխարինում մասնավոր ներդրումը

Հայաստանի ջերմատնային տնտեսությունների զարգացման ծրագրի հիմքում վարկերի տոկոսադրույքների սուբսիդավորումն է։ Գործող պայմաններով մեկ շահառուի ջերմատան կառուցման համար կարող է տրամադրվել մինչև 15 մլրդ դրամ վարկ, իսկ յուրաքանչյուր ամբողջական ջերմատան նվազագույն մակերեսը պետք է լինի 1 հեկտար։

Այս քաղաքականության տրամաբանությունը հասկանալի է․ ժամանակակից ջերմոց կառուցելը պահանջում է մեծ կապիտալ, և առանց մատչելի ֆինանսավորման շատ ներդրողներ պարզապես չեն կարող մտնել ոլորտ։

Բայց այստեղ առաջանում է տնտեսական քաղաքականության գլխավոր հարցը.

Արդյո՞ք պետական աջակցությունը ստեղծում է ինքնուրույն մրցունակ արտադրություն, թե՞ պարզապես ժամանակավորապես նվազեցնում է դրա ֆինանսական բեռը։

Այս հարցի պատասխանը պետք է փնտրել ոչ թե կառուցված ջերմոցների քանակի, այլ դրանց երկարաժամկետ արդյունքների մեջ։

Քանի՞ աշխատատեղ են ստեղծում։

Որքա՞ն արտադրանք են տալիս մեկ հեկտարից։

Որքա՞ն է արտադրանքի ինքնարժեքը։

Որքա՞ն է արտահանվում։

Որքա՞ն է արտադրանքի արժեքը մեկ միավոր տարածքի հաշվով։

Եվ ամենակարևորը՝ քանի՞ տնտեսություն կարողանում է աշխատել առանց պետական աջակցության ավարտից հետո նոր աջակցության անհրաժեշտության։

Հայաստանի հաջորդ մրցակցությունը կարող է լինել ոչ թե հողի, այլ տեխնոլոգիայի վրա

Հայաստանը չի կարող ջերմատնային արտադրության ոլորտում մրցակցել միայն մեծ հողատարածքների հաշվին։ Փոխարենը կարող է մրցել արտադրողականությամբ։

Այստեղ հենց ժամանակակից տեխնոլոգիաներն են դառնում առանցքային։

Արհեստական բանականությամբ կառավարման համակարգը, ավտոմատացված արտադրությունը, ջրի և պարարտանյութերի ավելի ճշգրիտ օգտագործումը, հիվանդությունների կանխարգելումը և բերքատվության վերահսկումը հնարավորություն են տալիս նույն տարածքից ստանալ ավելի բարձր արդյունք։

Եթե այս մոդելը տարածվի, ապա հայկական ջերմատունը կարող է աստիճանաբար վերածվել ոչ միայն գյուղատնտեսական տնտեսության, այլ բարձր տեխնոլոգիական արտադրական համակարգի։

Բայց կա մի ռիսկ, որը չպետք է անտեսել

Մեծ ջերմատների զարգացումը կարող է բարձրացնել Հայաստանի ընդհանուր արտադրական կարողությունը, բայց դա ինքնաբերաբար չի նշանակում, որ կզարգանա նաև փոքր գյուղացիական տնտեսությունը։

Եթե ոլորտի հիմնական ներդրումները կենտրոնանան խոշոր ընկերությունների ձեռքում, կարող է ձևավորվել երկատված շուկա՝ մի կողմից՝ բարձր տեխնոլոգիական, կապիտալատար ջերմոցներ, մյուս կողմից՝ փոքր տնտեսություններ, որոնք չունեն նույն ֆինանսական և տեխնոլոգիական հնարավորությունները։

Ուստի հաջորդ փուլում կարևոր կլինի ոչ միայն մեծ ջերմոցների կառուցումը, այլ նաև փոքր և միջին արտադրողների տեխնոլոգիական արդիականացումը, խորհրդատվությունը, շուկաների հասանելիությունը և արտադրողների համագործակցությունը։

Հայաստանը կարո՞ղ է դառնալ տարածաշրջանային ջերմատնային կենտրոն

Այս պահին դեռ վաղ է նման եզրակացություն անել։

Սակայն մի քանի փաստ արդեն ակնհայտ են։

Հայաստանում պետական ծրագրի շրջանակում նախատեսված է ավելի քան 91 հեկտար նոր ջերմատնային տարածք, որի մոտ 60 տոկոսն արդեն կառուցված է։ Միաժամանակ իրականացվում են բազմամիլիարդանոց մասնավոր ներդրումներ, իսկ նոր համալիրներում ներդրվում են արհեստական բանականություն, ռոբոտացված համակարգեր և միջազգային սերտիֆիկացման չափանիշներ։

Արտահանման ցուցանիշներն էլ աճել են՝ 2023 թվականի 74,4 մլն դոլարից 2024-ին հասնելով 118,5 մլն դոլարի։

Այս ամենը ցույց է տալիս, որ Հայաստանի ջերմատնային ոլորտը մտնում է նոր փուլ։

Սակայն հաջորդ փուլը շատ ավելի բարդ է լինելու։

Հայաստանը պետք է ապացուցի, որ կարող է ոչ միայն ջերմոցներ կառուցել, այլև այդ ջերմոցներում արտադրել մրցունակ արտադրանք, կայուն արտահանել և դիմակայել արտաքին շուկաների փոփոխություններին։

Եթե դա հաջողվի, ապա ջերմատնային տնտեսությունը կարող է դառնալ Հայաստանի գյուղատնտեսության այն ուղղություններից մեկը, որտեղ աճը հիմնված կլինի ոչ միայն նոր հողերի օգտագործման, այլ տեխնոլոգիայի, արտադրողականության և արտահանման վրա։

Իսկ 91,45 հեկտարը այդ ճանապարհի վերջնական արդյունքը չէ։ Դա, ավելի շուտ, նոր փուլի մեկնարկային ցուցանիշն է։