Ջերմոցային տնտեսությունների կառուցումը սովորաբար դիտվում է որպես գյուղատնտեսության զարգացման դրական ցուցանիշ։ Նոր ներդրումներ, ժամանակակից տեխնոլոգիաներ, աշխատատեղեր և ավելի մեծ ծավալներով գյուղմթերքի արտադրություն։
Սակայն արտադրության արագ աճը կարող է ունենալ նաև հակառակ կողմ։
Եթե նոր ջերմոցները կառուցվում են ավելի արագ, քան ընդլայնվում են վաճառքի շուկաները, մի օր կարող է առաջանալ ավելցուկային արտադրանքի խնդիր։ Այդ դեպքում արտադրանքի շատ լինելը կարող է ոչ թե շահույթ բերել արտադրողին, այլ հանգեցնել գների անկման և տնտեսությունների եկամտաբերության նվազման։
Այս խնդիրը ներկայում արդեն քննարկվում է մի շարք երկրներում, որտեղ վերջին տարիներին արագ աճել է վերահսկվող պայմաններում բանջարեղենի արտադրությունը։
Երբ առաջարկը գերազանցում է պահանջարկը
Ջերմոցային տնտեսությունը հնարավորություն է տալիս համեմատաբար փոքր տարածքից ստանալ մեծ քանակությամբ արտադրանք։
Ժամանակակից ջերմոցներում մեկ հեկտարից ստացվող բերքը կարող է մի քանի անգամ գերազանցել բաց գրունտի արտադրությանը։ Բացի այդ, հնարավոր է արտադրել տարվա այն ամիսներին, երբ բաց դաշտերում բերք չկա։
Սակայն այստեղ առաջանում է հիմնական հարցը՝ ո՞վ է գնելու այդ ամբողջ արտադրանքը։
Եթե նույն ժամանակահատվածում շուկա են մտնում տասնյակ նոր ջերմոցային տնտեսություններ, արտադրության ծավալը կարող է արագ աճել։ Իսկ սպառողների թիվը նույն արագությամբ չի ավելանում։
Արդյունքում շուկայում հայտնվում է ավելի շատ լոլիկ, վարունգ, պղպեղ կամ այլ արտադրանք, քան տվյալ պահին պահանջարկ կա։
Երբ առաջարկը գերազանցում է պահանջարկը, գները սկսում են նվազել։
Շատ արտադրանք՝ քիչ եկամուտ
Գների անկումը առաջին հայացքից կարող է լավ նորություն թվալ սպառողի համար։
Սակայն արտադրողի համար իրավիճակը կարող է շատ ավելի բարդ լինել։
Ջերմոցային արտադրությունը մեծ ծախսեր է պահանջում։ Անհրաժեշտ է վճարել ջեռուցման, էլեկտրաէներգիայի, ջրի, պարարտանյութերի, սերմերի, աշխատուժի և սարքավորումների սպասարկման համար։
Եթե շուկայում գինը նվազում է այն մակարդակին, որ չի ծածկում արտադրության ինքնարժեքը, նույնիսկ մեծ բերք ստացած տնտեսությունը կարող է վնասով աշխատել։
Այսպիսով, պարադոքսալ իրավիճակ է ստեղծվում.
ավելի շատ արտադրանք ≠ ավելի շատ շահույթ։
Երբեմն հակառակը՝ արտադրության ծավալների աճը կարող է նվազեցնել ամբողջ ոլորտի եկամտաբերությունը։
Միայն նոր ջերմոց կառուցելը բավարար չէ
Ջերմոցային տնտեսության զարգացման ժամանակ հաճախ հիմնական ուշադրությունը դարձվում է շինարարությանը և տեխնոլոգիաներին։
Որքա՞ն հեկտար նոր ջերմոց է կառուցվել։
Ի՞նչ սարքավորումներ են տեղադրվել։
Որքա՞ն է նախատեսվող տարեկան արտադրությունը։
Սակայն ոչ պակաս կարևոր հարց կա.
Որտե՞ղ է վաճառվելու այդ արտադրանքը։
Հաջող ջերմոցային նախագիծը պետք է սկսվի ոչ միայն արտադրական, այլ նաև շուկայական հաշվարկից։
Նախքան նոր տնտեսություն կառուցելը անհրաժեշտ է հասկանալ.
- ինչ արտադրանք է պահանջված շուկայում,
- տարվա որ ժամանակահատվածում կա դրա պակաս,
- ովքեր են հիմնական գնորդները,
- որքան արտադրանք կարող է կլանել ներքին շուկան,
- արտահանման ինչ հնարավորություններ կան,
- ինչ մրցակիցներ արդեն աշխատում են նույն ոլորտում։
Առանց այս հաշվարկների նույնիսկ տեխնոլոգիապես լավագույն ջերմոցը կարող է բախվել վաճառքի խնդրին։
Արտահանումը դառնում է կարևորագույն հարց
Փոքր ներքին շուկա ունեցող երկրների համար արտադրության աճը գրեթե անխուսափելիորեն բերում է արտահանման անհրաժեշտության։
Հայաստանի պարագայում սա հատկապես կարևոր է։
Եթե ջերմոցային արտադրությունը շարունակաբար աճի, միայն տեղական սպառման վրա հիմնվելը կարող է բավարար չլինել։ Անհրաժեշտ կլինի գտնել նոր արտահանման ուղղություններ և աշխատել տարբեր երկրների շուկաների պահանջներին համապատասխան։
Սակայն արտահանումը նույնպես հեշտ լուծում չէ։
Արտաքին շուկա դուրս գալու համար անհրաժեշտ են.
- կայուն արտադրական ծավալներ,
- միասնական որակ,
- համապատասխան սերտիֆիկատներ,
- մրցունակ գին,
- արդյունավետ լոգիստիկա,
- երկարաժամկետ գնորդներ։
Այսինքն՝ նոր ջերմոց կառուցելու հետ մեկտեղ պետք է մտածել նաև այն մասին, թե ինչպես է արտադրանքը հասնելու Հայաստանի սահմաններից դուրս գտնվող գնորդին։
Արտադրողները կարող են նաև մրցակցել միմյանց դեմ
Երբ նույն տարածաշրջանում արագորեն աճում է միևնույն արտադրանքի արտադրությունը, ջերմոցատերերը սկսում են մրցակցել ոչ միայն ներմուծվող արտադրանքի, այլ նաև միմյանց հետ։
Եթե տասնյակ տնտեսություններ միաժամանակ լոլիկ են աճեցնում և նույն ամիսներին այն դուրս բերում շուկա, գնի անկումը կարող է վնասել բոլորին։
Այս իրավիճակում կարևոր է արտադրության պլանավորումը և մասնագիտացումը։
Որոշ տնտեսություններ կարող են կենտրոնանալ վաղ արտադրանքի վրա, մյուսները՝ ուշ սեզոնի, երրորդները՝ հատուկ կամ ավելի բարձրարժեք սորտերի։
Այս մոտեցումը թույլ է տալիս խուսափել այն իրավիճակից, երբ բոլորը միաժամանակ արտադրում են նույն ապրանքը և պայքարում նույն գնորդի համար։
Ի՞նչ կարող է սովորել Հայաստանը միջազգային փորձից
Հայաստանում վերջին տարիներին ջերմոցային տնտեսությունների նկատմամբ հետաքրքրությունը մեծանում է։
Կառուցվում են ինչպես փոքր ընտանեկան ջերմոցներ, այնպես էլ խոշոր արդյունաբերական համալիրներ։ Սա, անկասկած, գյուղատնտեսության զարգացման հնարավորություն է։
Սակայն ոլորտի հետագա աճի ընթացքում կարևոր կլինի հաշվի առնել ոչ միայն արտադրական ներուժը, այլ նաև շուկայի հնարավորությունները։
Պետք է պատասխանել մի քանի ռազմավարական հարցի.
- Ի՞նչ ծավալի ջերմոցային արտադրանք կարող է սպառել Հայաստանը։
- Ո՞ր մշակաբույսերի արտադրությունն է արդեն մոտենում շուկայի հագեցվածությանը։
- Ո՞ր ապրանքների դեպքում դեռ կա աճի հնարավորություն։
- Ո՞ր երկրները կարող են դառնալ հայկական ջերմոցային արտադրանքի նոր շուկաներ։
- Արդյո՞ք արտադրողները պետք է համագործակցեն համատեղ արտահանման համար։
Ջերմոցի ապագան սկսվում է ոչ թե սերմից, այլ շուկայից
Ժամանակակից գյուղատնտեսությունում հաջող տնտեսությունը այլևս չի կարող աշխատել միայն հետևյալ սկզբունքով՝ նախ աճեցնել, հետո մտածել վաճառքի մասին։
Առավել արդյունավետ մոտեցումը հակառակն է.
նախ հասկանալ շուկայի պահանջարկը, հետո ընտրել մշակաբույսը, արտադրության ծավալը և տեխնոլոգիան։
Ջերմոցաշինության աճը կարող է մեծ հնարավորություն դառնալ Հայաստանի գյուղատնտեսության համար։ Սակայն եթե արտադրական ծավալների աճը չուղեկցվի նոր շուկաների բացմամբ, արդյունավետ լոգիստիկայով և արտադրողների համագործակցությամբ, հաջողությունը կարող է ժամանակի ընթացքում վերածվել ավելցուկային արտադրության խնդրի։
Ի վերջո, գյուղատնտեսությունում կարևոր չէ միայն որքան արտադրանք կարող ես աճեցնել։
Ավելի կարևոր հարցն այն է, թե որքան արտադրանք կարող ես շահութաբեր վաճառել։