Ժամանակակից ջերմոցում բերքի արտադրության հիմնական հարցերից մեկը այլևս միայն այն չէ, թե որքան լոլիկ, վարունգ կամ պղպեղ կարելի է ստանալ մեկ քառակուսի մետրից։ Ավելի կարևոր է դառնում մեկ այլ հարց՝ որքան էներգիա է պահանջվում այդ արտադրանքը ստանալու համար։
Ջեռուցում, օդափոխություն, հովացում, լուսավորություն, խոնավության կառավարում, պոմպեր և ավտոմատացման համակարգեր․ ժամանակակից ջերմոցը միաժամանակ գյուղատնտեսական և էներգետիկ համակարգ է։
Միջազգային ոլորտային հրապարակումներում էներգաարդյունավետությունը հիմա առանձնացվում է ջերմոցային տնտեսությունների հիմնական խնդիրների շարքում՝ աշխատանքի թանկացման, տեխնոլոգիական զարգացման և արտադրության ինքնարժեքի աճի հետ միասին։
Էներգիան արդեն արտադրանքի ինքնարժեքի հիմնական բաղադրիչ է
Greenhouse Grower-ի սեպտեմբերի 17-ի հրապարակման մեջ BioTherm Solutions-ի ղեկավար Ջիմ Ռիդերնը նշում է, որ էներգիայի ծախսը շատ արտադրողների համար տարեկան ծախսերի երկրորդ ամենամեծ բաղադրիչն է։
Նրա գնահատմամբ՝ էներգաարդյունավետության ճիշտ լուծումները որոշ տնտեսություններում կարող են ծախսերը նվազեցնել մոտ 20–30 տոկոսով, սակայն դրա համար անհրաժեշտ են նախնական ներդրումներ։ Սա ոլորտի մասնագետի գնահատական է, ոչ թե բոլոր ջերմոցների համար երաշխավորված արդյունք։
Այս մոտեցումը փոխում է ջերմոցի կառավարման տրամաբանությունը։
Եթե նախկինում հիմնական հարցը «որքա՞ն բերք ստացանք» էր, այժմ այն դառնում է՝
որքա՞ն բերք ստացանք՝ դրա վրա ծախսված յուրաքանչյուր կիլովատ-ժամի դիմաց։
Ջեռուցման համակարգը կարող է որոշել տնտեսության մրցունակությունը
Ջեռուցվող ջերմոցներում հատկապես ձմռանը էներգիայի պահանջարկը կտրուկ աճում է։
Հին կաթսաները, վատ մեկուսացումը, ջերմության կորուստները և սխալ կառավարվող ջերմաստիճանը կարող են հանգեցնել նրան, որ նույն բերքը ստանալու համար տնտեսությունը զգալիորեն ավելի շատ էներգիա ծախսի։
Միջազգային փորձը աստիճանաբար շարժվում է ավելի ցածր ջերմաստիճանի ջերմային համակարգերի, ջերմային պոմպերի և վերականգնվող էներգիայի համադրման ուղղությամբ։
Greenhouse Grower-ի հրապարակման համաձայն՝ որոշ մասնագետներ արդեն նախագծում են ջեռուցման համակարգեր այնպես, որ դրանք ապագայում հնարավոր լինի անցկացնել ջերմային պոմպերի կամ արևային ջերմային աղբյուրների օգտագործման։
Այսինքն՝ նոր ջերմոց կառուցելիս պետք է մտածել ոչ միայն այսօրվա վառելիքի գնի, այլև 10–15 տարվա էներգետիկ մոդելի մասին։
Արևային վահանակը կարող է դառնալ ջերմոցի արտադրական սարքավորում
Ջերմոցների էներգետիկ ապագայի մեկ այլ ուղղություն արևային տեխնոլոգիաների ինտեգրումն է հենց շինության մեջ։
Ժամանակակից կիսաթափանցիկ արևային ապակիները կարող են միաժամանակ ապահովել լույսի անցանելիություն և էլեկտրաէներգիայի արտադրություն։
Greenhouse Grower-ը նշում է, որ նման համակարգերը կարող են էլեկտրաէներգիա արտադրել ջերմոցի տանիքից, իսկ ստացված էներգիան օգտագործվել լուսավորության, օդափոխության, HVAC համակարգերի կամ այլ սարքավորումների աշխատանքի համար։ Որոշ նախագծերում հնարավոր է նաև ավելցուկային էլեկտրաէներգիան փոխանցել ցանցին։
Այստեղ ջերմոցի տանիքը փաստացի վերածվում է արտադրական էներգետիկ մակերեսի։
Սակայն կա փոխզիջում․ որքան շատ է արևային ապակու թափանցիկությունը, այնքան սովորաբար ավելի քիչ էլեկտրաէներգիա է հնարավոր ստանալ։ Հետևաբար համակարգը պետք է ընտրվի կոնկրետ մշակաբույսի և տեղանքի պայմաններին համապատասխան։
Էլեկտրաէներգիայի գինը սկսում է ազդել նաև լուսավորության ժամանակի վրա
Ժամանակակից ջերմոցներում արդեն փորձարկվում է մեկ այլ մոտեցում՝ լուսավորությունը կառավարել ոչ միայն բույսի պահանջով, այլ նաև էլեկտրաէներգիայի գնով։
HortiDaily-ի սեպտեմբերի հրապարակման համաձայն՝ որոշ համակարգեր կարող են հաջորդ օրվա էլեկտրաէներգիայի գների հիման վրա նվազեցնել կամ ավելացնել լրացուցիչ լուսավորության ինտենսիվությունը։
Այս դեպքում նպատակն այն չէ, որ բույսը ստանա հնարավոր առավելագույն լուսավորություն ցանկացած գնով։ Նպատակն է գտնել այն կետը, որտեղ լրացուցիչ կիլոգրամ բերքը ավելի մեծ տնտեսական արժեք ունի, քան դրա ստացման համար ծախսված էներգիան։
Այս տրամաբանությունը հատկապես կարևոր է այն ջերմոցների համար, որտեղ օգտագործվում է արհեստական լուսավորություն։
Ավելի շատ բերք՝ պարտադիր չէ, որ ավելի շատ շահույթ նշանակի
Ջերմոցային բիզնեսում բարձր բերքատվությունը սովորաբար համարվում է գլխավոր նպատակներից մեկը։ Սակայն էներգետիկ ծախսերի աճի պայմաններում այդ մոտեցումը կարող է բավարար չլինել։
Օրինակ՝ եթե լրացուցիչ լուսավորությունը արտադրությունը մեծացնում է, բայց դրա համար անհրաժեշտ էլեկտրաէներգիայի արժեքը ավելի արագ է աճում, ապա արտադրության ավելացումը կարող է չբարձրացնել շահույթը։
Հետևաբար տնտեսվարողը պետք է հաշվարկի ոչ միայն.
կգ/մ²,
այլ նաև՝
կՎտժ/կգ, դրամ/կգ և էներգիայի ծախսի բաժինը վերջնական ինքնարժեքում։
Սա ջերմոցային տնտեսությունը մոտեցնում է արդյունաբերական արտադրությանը, որտեղ յուրաքանչյուր ռեսուրսի օգտագործումը չափվում և օպտիմալացվում է։
Հայաստանի համար թեման հատկապես կարևոր է
Հայաստանում ջերմոցային տնտեսությունների զարգացման պետական ծրագիրը նախատեսված է արտադրության և արտահանման ծավալների ավելացման համար։ Ծրագրի շրջանակում ջերմոցների կառուցման համար նախատեսված են խոշոր վարկային միջոցներ, իսկ 2026 թվականի գործող աջակցության մեկ այլ ծրագրով ջերմատնային տնտեսությունների վարկերը կարող են ուղղվել նաև գազի, էլեկտրաէներգիայի և ջրի վճարմանը։
Սա ցույց է տալիս, որ էներգետիկ ծախսը արդեն Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունների ֆինանսական մոդելի ուղղակի բաղադրիչ է։
Միաժամանակ Հայաստանի շինարարական նորմերը ջերմատների ջեռուցման համակարգերի ընտրության ժամանակ պահանջում են հաշվի առնել էներգաարդյունավետ և էներգախնայող համակարգերի կիրառումը, ինչպես նաև կլիմայի փոփոխությանը հարմարվողականության միջոցառումները։ Նորմերը նաև նախատեսում են հնարավորության դեպքում ջերմամատակարարման համար օգտագործել երկրորդային էներգապաշարներ, ստորերկրյա տաք ջրերի ջերմություն և վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներ։
Այսինքն՝ էներգաարդյունավետ ջերմոցը Հայաստանի համար միայն միջազգային նորարարություն չէ․ այն արդեն մտնում է նաև տեղական կարգավորող և տնտեսական միջավայր։
Հաջորդ մրցակցությունը կարող է լինել ոչ թե ջերմոցների, այլ դրանց էներգետիկ համակարգերի միջև
Հայաստանի ջերմոցային տնտեսությունների ընդլայնման պայմաններում առաջիկա տարիներին մրցակցությունը կարող է տեղափոխվել նոր մակարդակ։
Միևնույն մշակաբույսը երկու տնտեսություն կարող է արտադրել նույն քանակությամբ, բայց տարբեր ինքնարժեքով։ Մեկը կարող է ունենալ հին ջեռուցման համակարգ և բարձր էներգիայի կորուստներ, մյուսը՝ լավ մեկուսացում, ավտոմատ կառավարում, ջերմային պոմպ, արևային արտադրություն և էներգիայի սպառման թվային վերահսկողություն։
Արդյունքում երկրորդ տնտեսությունը կարող է ավելի արդյունավետ օգտագործել յուրաքանչյուր կիլովատ-ժամը և ավելի կայուն պահել արտադրանքի ինքնարժեքը։
Այդ պատճառով ժամանակակից ջերմոցը աստիճանաբար դառնում է ոչ միայն բույսերի աճեցման տարածք, այլև էներգիայի արտադրության, պահպանման, փոխակերպման և կառավարման համակարգ։
Եվ ապագայի ջերմոցային բիզնեսում կարևոր հարցը կարող է լինել ոչ թե միայն՝
«Քանի՞ կիլոգրամ բերք ստացավ ջերմոցը»,
այլ՝
«Քանի՞ կիլոգրամ բերք ստացավ յուրաքանչյուր ծախսված էներգիայի միավորի դիմաց»։
Հենց այս ցուցանիշը կարող է որոշել, թե որ ջերմոցն է պարզապես արտադրում, իսկ որը՝ կարողանում է շահութաբեր մրցակցել։
Աղբյուրներ՝ Greenhouse Grower, HortiDaily, ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարություն, ՀՀ օրենսդրական տեղեկատվական համակարգ։