Գոմաղբը, ծղոտը, էտի մնացորդները, մրգի ու բանջարեղենի վերամշակման կողմնակի արտադրանքը կարող են դառնալ ոչ թե թափոն, այլ նոր արտադրանքի հումք։ Աշխարհում գյուղատնտեսական մնացորդներն արդեն օգտագործվում են էներգիայի, պարարտանյութի և այլ արտադրանքի ստացման համար, մինչդեռ Հայաստանում այս ուղղությունը դեռ մեծ ներուժ ունի։
Գյուղատնտեսական արտադրության յուրաքանչյուր փուլում առաջանում են մնացորդներ՝ դաշտում մնացած ծղոտից ու բուսական զանգվածից մինչև անասնապահական գոմաղբ և սննդի վերամշակման կողմնակի արտադրանք։
Սովորաբար դրանք դիտարկվում են որպես թափոն։ Սակայն շրջանաձև տնտեսության գաղափարը առաջարկում է այլ մոտեցում․ այն, ինչ մի արտադրության համար թափոն է, կարող է մյուսի համար հումք դառնալ։
Այս մոտեցումն արդեն գործնական կիրառություն ունի տարբեր երկրներում։

Ծղոտը՝ էներգիայի հումք
Հնդկաստանում վերջին օրերին հրապարակված տվյալների համաձայն՝ Vedanta Power-ի Փենջաբ նահանգի Talwandi Sabo էլեկտրակայանը 2025–26 ֆինանսական տարում օգտագործել է մոտ 361 հազար տոննա բրնձի ծղոտ՝ որպես կենսազանգվածային վառելիք։
Ծղոտի հավաքման, մամլման, տեղափոխման և վերամշակման համար ձևավորվել է առանձին մատակարարման շղթա, որի արդյունքում ֆերմերները հնարավորություն են ստացել եկամուտ ստանալ նախկինում գրեթե անարժեք մնացորդից։
Այս մոտեցումն ունի նաև բնապահպանական նշանակություն։ Ծղոտը դաշտում այրելու փոխարեն այն օգտագործվում է էներգիա ստանալու համար։
Այսպիսով, լուծվում է միանգամից երկու խնդիր՝ նվազում է օդի աղտոտումը և ստեղծվում է գյուղատնտեսական նոր հումքի շուկա։

Գոմաղբը կարող է դառնալ էլեկտրաէներգիա
Մեկ այլ հետաքրքիր օրինակ կա Նիդեռլանդներից։
Այստեղ BMC Moerdijk գործարանը տարեկան մոտ 420 հազար տոննա թռչնաղբ է վերամշակում՝ այն վերածելով վերականգնվող էներգիայի։
Գործարանի արտադրած էլեկտրաէներգիան բավարարում է ոչ միայն թռչնաբուծական տնտեսությունների, այլև մոտ 45 հազար լրացուցիչ տնային տնտեսությունների կարիքները։
Ավելին՝ գործընթացի արդյունքում ստացված մոխիրը չի դառնում նոր թափոն․ դրանից ստացվում է ֆոսֆորով և կալիումով հարուստ պարարտանյութ։
Այս մոդելը շատ հետաքրքիր է գյուղատնտեսության համար, քանի որ նույն հումքից ստացվում են երկու արժեքավոր արտադրանք՝ էներգիա և պարարտանյութ։

Իսկ ի՞նչ է տեղի ունենում Հայաստանում
Հայաստանում նույնպես աստիճանաբար ձևավորվում է շրջանաձև գյուղատնտեսության նկատմամբ հետաքրքրություն։
Օրինակ՝ 2026 թվականի հունիսին FAO-ն հայտնել է Հայաստանի ֆերմերային շուկաներում սննդային թափոնների վերօգտագործման նախաձեռնության մեկնարկի մասին։ Նախատեսվում է սննդային թափոններից ստանալ կոմպոստ և արժեքավոր օրգանական պարարտանյութեր։
Այս մոտեցումը հատկապես կարևոր է, քանի որ օրգանական թափոնը կարող է վերադառնալ գյուղատնտեսական արտադրության շրջանառության մեջ՝ որպես հողի համար օգտակար նյութ։
Այսինքն՝ շղթան կարող է լինել.
գյուղմթերք → սնունդ → մնացորդ → կոմպոստ → հող → նոր բերք։

Ի՞նչ կարելի է վերամշակել Հայաստանում
Հայաստանի գյուղատնտեսությունը մեծ քանակությամբ կենսաբանական մնացորդ է ստեղծում։
Օրինակ՝
ցորենի և այլ հացահատիկների ծղոտ,
այգիների էտի ճյուղեր,
խաղողի վազերի մնացորդներ,
մրգերի և բանջարեղենի վերամշակման մնացորդներ,
գոմաղբ և թռչնաղբ,
սննդի արտադրության օրգանական մնացորդներ։
Դրանցից յուրաքանչյուրն ունի օգտագործման տարբեր հնարավորություններ։
Գոմաղբից կարելի է ստանալ կենսագազ և օրգանական պարարտանյութ, բուսական մնացորդներից՝ կենսազանգվածային վառելիք կամ կոմպոստ, իսկ որոշ մրգերի և բանջարեղենի վերամշակման մնացորդներից՝ նոր սննդային, կերային կամ արդյունաբերական արտադրանքի հումք։

Գյուղացին կարող է դառնալ նաև հումքի մատակարար
Գյուղատնտեսական թափոնների վերամշակման ամենակարևոր հարցերից մեկը հավաքումն է։
Եթե ֆերմերը պետք է ինքնուրույն հավաքի, տեղափոխի և պահեստավորի փոքր քանակությամբ ծղոտ կամ էտի ճյուղեր, գործընթացը կարող է տնտեսապես շահավետ չլինել։
Այստեղ անհրաժեշտ է կազմակերպված շղթա։
Օրինակ՝ մի քանի համայնքների ֆերմերները կարող են միասին հավաքել գյուղատնտեսական մնացորդները, իսկ մասնագիտացված ընկերությունը դրանք գնել, տեղափոխել և վերամշակել։
Հնդկաստանի օրինակը ցույց է տալիս, որ նման շղթայում կարող են ներգրավվել ֆերմերները, հավաքագրող կազմակերպությունները, լոգիստիկ ընկերությունները և էներգետիկ ձեռնարկությունները։

Սա կարող է դառնալ գյուղական նոր բիզնես
Գյուղատնտեսական թափոնների վերամշակումը կարող է ստեղծել նաև նոր փոքր և միջին բիզնեսներ։
Օրինակ՝ համայնքում կարող է ստեղծվել փոքր արտադրամաս, որը հավաքում է այգիների էտի ճյուղերը և վերածում փայտային վառելիքի կամ բրիկետի։
Մեկ այլ տնտեսվարող կարող է զբաղվել գոմաղբի վերամշակմամբ և արտադրել կենսապարարտանյութ։
Մրգերի վերամշակման ձեռնարկության կողքին կարող է ստեղծվել արտադրություն, որը օգտագործում է կեղևները, կորիզները կամ այլ կողմնակի արտադրանքը։
Այս դեպքում գյուղատնտեսական թափոնը ոչ միայն չի հայտնվում աղբավայրում, այլ արժեք է ստեղծում գյուղական համայնքում։

Հայաստանի համար հատկապես կարևոր է տեղական մոդելը
Հայաստանը չի կարող պարզապես կրկնել Հնդկաստանի կամ Նիդեռլանդների խոշոր արդյունաբերական մոդելները։
Մեր գյուղատնտեսական տնտեսությունների մեծ մասը համեմատաբար փոքր է, և հետևաբար ավելի իրատեսական կարող են լինել համայնքային կամ տարածաշրջանային փոքր և միջին վերամշակման կենտրոնները։
Օրինակ՝ խաղողագործական շրջանում կարելի է կենտրոնանալ խաղողի վերամշակման մնացորդների վրա, պտղաբուծական շրջանում՝ էտի և մրգի վերամշակման մնացորդների, իսկ անասնապահական խոշոր տնտեսությունների կենտրոնացման վայրերում՝ գոմաղբի և կենսագազի վրա։
Այս մոտեցումը թույլ կտա վերամշակման արտադրամասը հնարավորինս մոտ պահել հումքի աղբյուրին և նվազեցնել տեղափոխման ծախսերը։

Թափոնը կարող է դառնալ գյուղատնտեսության նոր ռեսուրսը
Աշխարհի տարբեր երկրների փորձը ցույց է տալիս, որ գյուղատնտեսական թափոնների խնդիրը կարելի է դիտարկել այլ տեսանկյունից։
Ծղոտը կարող է դառնալ էներգիա, գոմաղբը՝ կենսագազ և պարարտանյութ, իսկ սննդի արտադրության մնացորդը՝ նոր արտադրանքի հումք։
Հայաստանի համար սա հատկապես կարևոր է այն պայմաններում, երբ գյուղատնտեսական արտադրության ինքնարժեքի մեջ մեծ դեր ունեն էներգիայի, պարարտանյութերի և այլ ռեսուրսների ծախսերը։
Եթե հնարավոր լինի գյուղատնտեսական մնացորդների մի մասը վերադարձնել արտադրական շրջանառության մեջ, ապա նույն հումքից կարելի է ստանալ ավելի մեծ տնտեսական արժեք։

Գյուղատնտեսական թափոնը պարտադիր չէ, որ լինի այն, ինչից պետք է ազատվել։ Ճիշտ տեխնոլոգիայի և կազմակերպված շղթայի դեպքում այն կարող է դառնալ Հայաստանի գյուղական տնտեսության նոր ռեսուրսը։