Հայկական մեղրը Եվրոպայում վաճառելու իրավական հնարավորություն ունի, սակայն եվրոպական շուկա մտնելու հնարավորությունն ու այդ շուկայում իրական ներկայությունը երկու տարբեր բաներ են։
Թվերը դա շատ հստակ ցույց են տալիս։ Համաշխարհային առևտրի տվյալների համաձայն՝ 2024 թվականին Եվրամիությունը Հայաստանից ներմուծել է ընդամենը 166 կգ բնական մեղր՝ մոտ 2,860 դոլար ընդհանուր արժեքով։ Այդ թվում՝ Գերմանիան ներմուծել է 143 կգ, Ֆրանսիան՝ 4 կգ, իսկ մյուս եվրոպական երկրներին բաժին է հասել մնացած չնչին քանակը։
Այսինքն՝ խնդիրը պարզապես «Եվրոպան հայկական մեղրը չի ընդունում» ձևակերպմամբ բացատրել հնարավոր չէ։ Հայաստանը կարող է մեղր արտահանել ԵՄ, սակայն հայկական արտադրանքը դեռ չի կարողացել ձևավորել կայուն և զգալի ներկայություն այդ շուկայում։
Հայաստանը ԵՄ շուկա մուտք գործելու հնարավորություն ունի
Եվրոպական օրենսդրության գործող ցանկում Հայաստանը ներառված է այն երկրների շարքում, որոնցից թույլատրվում է մարդկանց սպառման համար նախատեսված մեղրի ներմուծումը ԵՄ։
Այս հանգամանքը կարևոր է, քանի որ նախկինում հայկական մեղրի արտահանման գլխավոր խնդիրներից մեկը հենց շուկա մուտք գործելու կարգավորող սահմանափակումներն էին։
Այսօր իրավիճակը փոխվել է։ ՀՀ Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմինը նույնիսկ առանձին ընթացակարգ է ներկայացնում բնական հայկական մեղրի՝ ԵՄ արտահանման համար։
Արտահանողը պետք է ներկայացնի, մասնավորապես՝
- հաշիվ
-ապրանքագիր,
- ծագման վկայական,
- համապատասխանության հայտարարություն,
- լաբորատոր փորձաքննության արձանագրություն,
- անհրաժեշտ այլ փաստաթղթեր։
Բացի այդ, ԵՄ մեղր արտահանող ընկերությունները պետք է հաստատվեն Հայաստանի իրավասու մարմնի կողմից և ներառվեն համապատասխան TRACES համակարգում հրապարակվող ցանկում։
Այսպիսով՝ օրենսդրական դուռը բաց է, բայց այդ դռնով մտնող հայկական մեղրի ծավալը դեռ շատ փոքր է։
Առաջին խոչընդոտը՝ լաբորատոր որակի վերահսկողությունը ԵՄ շուկայի համար մեղրի որակի պահանջները բավական խիստ են։
Եվրոպական կանոններով մեղրը պետք է համապատասխանի սահմանված ֆիզիկաքիմիական չափանիշներին։
Օրինակ՝ սովորական ծաղկային մեղրի դեպքում ֆրուկտոզայի և գլյուկոզայի ընդհանուր պարունակությունը պետք է լինի առնվազն 60 գ/100 գ, սախարոզինը՝ ընդհանուր առմամբ ոչ ավելի, քան 5 գ/100 գ, իսկ խոնավությունը՝ սովորաբար ոչ ավելի, քան 20 տոկոս։ Սակայն միայն այս ցուցանիշները բավարար չեն։
ԵՄ-ն հատկապես մեծ ուշադրություն է դարձնում մեղրի կեղծմանը և օտար շաքարների ավելացման հայտնաբերմանը։
Եվրոպական հանձնաժողովը նշում է, որ մեղրը կեղծման ռիսկի բարձր մակարդակ ունեցող ապրանքներից է, իսկ շաքարային օշարակներով խառնման հայտնաբերումը կարող է պահանջել բարդ լաբորատոր մեթոդներ։ Հայ արտադրողի համար սա նշանակում է, որ «մեղրը բնական է» հայտարարությունը բավարար չէ․ պետք է կարողանալ դա փաստաթղթերով և լաբորատոր տվյալներով ապացուցել։ Երկրորդ խոչընդոտը՝ դեղամիջոցների մնացորդները Մեղվաբուծության մեջ հիվանդությունների և մակաբույծների դեմ տարբեր միջոցներ են կիրառվում։ Սակայն ԵՄ շուկայի համար կարևոր է ոչ միայն այն, թե ինչ դեղամիջոց է օգտագործվել, այլ նաև՝ արդյոք դրա մնացորդները հայտնվում են մեղրի մեջ։
ԵՄ հատուկ պահանջները մեղրի համար նախատեսում են համակարգ, որը պետք է երաշխավորի, որ մեղվաընտանիքների բուժման արդյունքում մեղրի մեջ չկան թույլատրելի սահմաններից դուրս կամ քանակապես հայտնաբերելի որոշակի հակամանրէային նյութերի մնացորդներ։ Սա հայկական փոքր տնտեսությունների համար կարևոր խնդիր է, քանի որ արտահանվող խմբաքանակի նկատմամբ վերահսկողությունը պետք է լինի ոչ միայն արտադրության վերջում, այլև ամբողջ գործընթացի ընթացքում։ Երրորդ խնդիրը՝ փոքր ծավալներն են Հայկական մեղվաբուծության հիմնական առանձնահատկություններից մեկը փոքր և միջին տնտեսությունների մեծ թիվն է։
Առանձին մեղվաբույծը կարող է ունենալ բարձրորակ մեղր, սակայն եվրոպական գնորդին հաճախ անհրաժեշտ է կայուն մատակարարում և կանխատեսելի ծավալ։ Սա հայկական մեղրի համար ստեղծում է կառուցվածքային խնդիր։ Եթե տասնյակ կամ հարյուրավոր մեղվաբույծներ յուրաքանչյուրն արտադրում է փոքր քանակ, արտահանող ընկերությունը պետք է կարողանա այդ արտադրանքը հավաքել, ստուգել, միասնականացնել, փաթեթավորել և ապահովել անհրաժեշտ ծավալով մատակարարում։ Այս խնդիրը տարիներ առաջ էլ էր արձանագրվել հայկական մեղրի շուկայի ուսումնասիրություններում՝ որպես արտահանման հիմնական սահմանափակումներից մեկը։
Չորրորդ խնդիրը՝ գինը Եվրոպական շուկայում Հայաստանը մրցելու է այնպիսի խոշոր մատակարարների հետ, ինչպիսիք են Չինաստանը, Արգենտինան, Ուկրաինան և այլ երկրներ։ Եվրամիությունն ինքն էլ մեծ մեղր արտադրող է, բայց միաժամանակ զուտ ներմուծող է և մեծ քանակությամբ մեղր է գնում երրորդ երկրներից։
Օրինակ՝ միայն Գերմանիան 2025 թվականին ներմուծել է մոտ 67,700 տոննա մեղր։ Գլխավոր մատակարարներից են եղել Արգենտինան, Ուկրաինան, Չիլին և Մեքսիկան։ Այս շուկայում հայկական արտադրողի համար խնդիրն այն է, որ փոքրածավալ արտադրությունը, լաբորատոր ստուգումները, սերտիֆիկացումը, փաթեթավորումը և լոգիստիկան կարող են բարձրացնել մեկ կիլոգրամի ինքնարժեքը։ Այսինքն՝ նույնիսկ եթե հայկական մեղրը բարձրորակ է, բարձր որակը ինքնուրույն չի ապահովում մրցունակ գին։ Հինգերորդ խնդիրը՝ հայկական մեղրի պատմությունը դեռ քիչ է ճանաչված Հայաստանն ունի հետաքրքիր առավելություն՝ մեղվաբուծության համար բազմազան բնական միջավայր։ Մեղրը կարող է կապված լինել կոնկրետ տարածաշրջանի, բուսականության և ծաղկային աղբյուրի հետ։
Սակայն եվրոպական շուկայում հաջողության համար այդ առավելությունը պետք է վերածվի ապրանքանիշի։ Օրինակ՝ պարզապես «Armenian Honey» գրելու փոխարեն հնարավոր է կառուցել տարածաշրջանային կամ բուսաբանական դիրքավորում՝ լեռնային մեղր, վայրի ծաղիկների մեղր, կոնկրետ մարզի մեղր և այլն՝ այն դեպքում, երբ այդ բնութագրերը կարող են պատշաճ կերպով ապացուցվել։
ԵՄ կանոնները թույլ են տալիս մեղրի բուսաբանական աղբյուրը նշել, եթե արտադրանքը հիմնականում համապատասխանում է տվյալ աղբյուրին և ունի դրա բնորոշ օրգանոլեպտիկ, ֆիզիկաքիմիական և մանրադիտակային հատկանիշները։ Այսինքն՝ հայկական մեղրի աշխարհագրությունն ու բուսական բազմազանությունը կարող են դառնալ ոչ միայն պատմություն, այլև շուկայավարման գործիք։ 2026-ին կան նաև նոր պահանջներ ԵՄ-ում մեղրի շուկայի կանոնները նույնպես խստացվում են։ ԵՄ վերանայված Honey Directive-ը ուժի մեջ է մտել 2024 թվականի հունիսին։
2026 թվականից մեղրի խառնուրդների դեպքում ծագման երկրները պետք է պիտակի վրա նշվեն ըստ քաշային մասնաբաժնի նվազման կարգի՝ յուրաքանչյուր երկրի մասնաբաժնի տոկոսով։ Նոր համակարգը նաև նախատեսում է ավելի ուժեղ հետագծելիության և մեղրի կեղծման հայտնաբերման մեխանիզմների զարգացում։ Սա կարող է հայկական արտադրողի համար նույնիսկ առավելություն դառնալ։ Եթե հայկական մեղրը վաճառվում է որպես առանձին ծագման, հստակ հետագծելի արտադրանք, այն կարող է ավելի հեշտ տարբերակվել անհայտ ծագման խառնուրդներից։
Իսկ ի՞նչ պետք է փոխել Հայաստանում ԵՄ շուկա հայկական մեղրի մեծածավալ մուտքի համար միայն մեկ բան լուծելը բավարար չէ։ Պետք է աշխատի ամբողջ շղթան՝ մեղվապահ → հավաքագրող → լաբորատորիա → վերամշակող/փաթեթավորող → արտահանող → եվրոպական գնորդ։ Եթե այս շղթայի որևէ հատված թույլ է, արտահանման ծավալը չի կարող մեծանալ։ Հատկապես կարևոր է մեղվաբույծների միավորումը կամ կոոպերացումը։ Մի քանի տասնյակ փոքր տնտեսությունների արտադրանքը մեկ ստանդարտի տակ հավաքելը կարող է արտահանողին տալ այն ծավալը, որը առանձին մեղվաբույծը չի կարող ապահովել։ Հայկական մեղրի համար շուկան կա՞ Այո։
Եվրամիությունը մեծ մեղր ներմուծող շուկա է։ 2025 թվականին միայն Գերմանիան ներմուծել է մոտ 67,700 տոննա մեղր, իսկ ԵՄ-ն ընդհանուր առմամբ շարունակում է մեծ քանակությամբ մեղր ներմուծել երրորդ երկրներից։ Ուստի խնդիրը «Եվրոպայում մեղրի պահանջարկ չկա» չէ։ Հայաստանի դեպքում խնդիրը ավելի շատ հետևյալն է՝ արդյո՞ք կարող ենք եվրոպացի գնորդին առաջարկել անհրաժեշտ որակով, փաստաթղթավորված, հետագծելի, կայուն ծավալով և մրցունակ գնով արտադրանք։ 2024 թվականի ընդամենը 166 կգ արտահանման ցուցանիշը ցույց է տալիս, որ առայժմ պատասխանը լիարժեք «այո» չէ։ Եզրակացություն
Հայկական մեղրը Եվրոպայի շուկայի համար դուռը փակ չէ։ Ընդհակառակը՝ Հայաստանը պաշտոնապես ներառված է այն երկրների ցանկում, որոնցից ԵՄ կարող է ներմուծել մեղր։
Բայց շուկա մտնելու իրավունքը դեռ շուկա գրավելու կարողություն չէ։ Հայաստանի հիմնական խնդիրները այսօր կարելի է ամփոփել չորս բառով՝ որակ, ծավալ, գին և կազմակերպվածություն։
Եթե հայկական մեղվաբույծները կարողանան միավորվել, ապահովել միասնական որակի վերահսկողություն, անցնել անհրաժեշտ լաբորատոր ստուգումները, ստեղծել ճանաչելի ապրանքանիշ և աշխատել ոչ թե մեկական փեթակի, այլ կայուն արտահանման խմբաքանակների տրամաբանությամբ, եվրոպական շուկան կարող է դառնալ հայկական մեղրի համար իրական ուղղություն։
Եվ այստեղ կա մի կարևոր փաստ․ Եվրոպան մեղրի պակաս չունի, բայց այն մեծ քանակությամբ ներմուծում է։ Հետևաբար Հայաստանի խնդիրը ոչ թե եվրոպացի գնորդ գտնելն է, այլ այնպիսի արտադրանք և մատակարարման համակարգ ստեղծելը, որի համար այդ գնորդը կընտրի հենց հայկական մեղրը։