Հայաստանի գյուղմթերքի վերամշակող արդյունաբերության համար Ռուսաստանի շուկան կարող է վերածվել նոր և ավելի լուրջ ռիսկի։ ՀՀ Կենտրոնական բանկը հրապարակած վերջին զեկույցում զգուշացնում է, որ Ռուսաստանի կողմից հայկական գյուղատնտեսական ապրանքների և պատրաստի սննդամթերքի ներմուծման պայմանների խստացումը կարող է նվազեցնել հայկական արտադրողների եկամուտները։

ԿԲ-ի գնահատմամբ՝ խնդիրը հատկապես զգայուն է այն պատճառով, որ Հայաստանի համար այլընտրանքային արտահանման ուղղությունները դեռևս սահմանափակ են։ Այդ պայմաններում ռուսական շուկայի հասանելիության վատթարացումը կարող է առաջացնել ոչ միայն արտահանման ծավալների կրճատում, այլև ներքին շուկայում առաջարկի ավելցուկ և գների նվազման լրացուցիչ ճնշում։

Այս իրավիճակում հարցը վերաբերում է ոչ միայն թարմ մրգին ու բանջարեղենին։ Եթե սահմանափակումների ազդեցությունը տարածվում է պատրաստի սննդամթերքի վրա, ապա խնդիրը հասնում է նաև պահածոների, չրերի, վերամշակված մրգերի ու բանջարեղենի և գյուղատնտեսական հումքից պատրաստվող այլ արտադրանքի արտադրողներին։

Երբ թարմ գյուղմթերքը չի վաճառվում, վերամշակումը լուծո՞ւմ է խնդիրը

Գյուղատնտեսության համար վերամշակումը սովորաբար դիտարկվում է որպես բերքի իրացման կարևոր գործիք։

Թարմ դեղձը, ծիրանը, սալորը կամ այլ միրգ ունի սահմանափակ պահպանման ժամկետ։ Եթե այն չի արտահանվում կամ չի վաճառվում ներքին շուկայում, արտադրողը կարող է կանգնել բերքի կորստի առաջ։

Վերամշակումը հնարավորություն է տալիս գյուղմթերքը վերածել ավելի երկար պահպանման ժամկետ ունեցող արտադրանքի՝ պահածոյի, խյուսի, չրի, հյութի կամ այլ արտադրանքի։

Սակայն այստեղ առաջանում է Հայաստանի համար ավելի բարդ խնդիր։

Եթե գյուղմթերքը վերամշակելուց հետո էլ հիմնական շուկան շարունակում է մնալ Ռուսաստանը, ապա վերամշակումը ինքնին չի վերացնում արտահանման կախվածությունը։

Այն պարզապես փոխում է այն ապրանքի ձևը, որը պետք է վաճառվի։

Ռուսաստանի շուկան հայկական արտադրանքի համար շարունակում է մնալ առանցքային

2025 թվականին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանվել է շուրջ 2,9 մլրդ դոլարի ապրանք, իսկ Ռուսաստանի բաժինը Հայաստանի ընդհանուր արտահանման մեջ կազմել է մոտ 35 տոկոս։

Գյուղատնտեսական և սննդային արտադրանքի որոշ տեսակների դեպքում կախվածությունը նույնիսկ ավելի բարձր է։

«Հետք»-ի՝ մաքսային տվյալների հիման վրա կատարած ուսումնասիրության համաձայն՝ 2025 թվականին Հայաստանից Ռուսաստան արտահանված հայկական ծագման մրգերի արժեքը կազմել է մոտ 57 մլն դոլար, իսկ այդ ապրանքախմբի արտահանման մեջ Ռուսաստանի տեսակարար կշիռը հասել է 94 տոկոսի։ Թարմ ձկան և ծաղիկների դեպքում Ռուսաստանի շուկայի բաժինը ևս մոտեցել կամ հասել է գրեթե ամբողջ արտահանմանը։

Այս թվերը ցույց են տալիս, թե ինչու է ռուսական շուկայի փոփոխությունը հատկապես վտանգավոր գյուղատնտեսական արտադրողների համար։

Բայց վերամշակող ընկերությունների դեպքում կախվածությունը կարող է ավելի խորքային լինել․ գործարանը ոչ միայն պետք է վաճառի պատրաստի արտադրանքը, այլ նաև պետք է նախապես ձեռք բերի գյուղացու արտադրանքը, վճարի աշխատուժի, էներգիայի, փաթեթավորման և լոգիստիկայի համար։

Եթե վերջնական շուկան փակվում կամ սահմանափակվում է, խնդիրը կարող է տարածվել ամբողջ շղթայի վրա։

Գյուղացին → վերամշակող գործարան → արտահանող → ռուսական շուկա

Պատկերացնենք սովորական շղթա։

Գյուղացին արտադրում է դեղձ։

Վերամշակող ընկերությունը այն գնում է։

Գործարանը դեղձը վերածում է պահածոյի, խյուսի կամ այլ արտադրանքի։

Արտադրանքը փաթեթավորվում է և տեղափոխվում Ռուսաստան։

Ռուսական շուկայում այն վաճառվում է սպառողին։

Եթե այս շղթայի վերջին օղակը խաթարվում է, ազդեցությունը կարող է աստիճանաբար վերադառնալ դեպի առաջին օղակը։

Գործարանը կարող է նվազեցնել մթերումները։

Գյուղացին կարող է մնալ բերքի հետ։

Հաջորդ տարի նա կարող է կրճատել արտադրությունը։

Այսպիսով՝ արտահանման սահմանափակումը կարող է վերածվել ոչ միայն արտաքին առևտրի, այլև գյուղատնտեսական արտադրության խնդրի։

ԿԲ-ն արդեն արձանագրում է գների ճնշման վտանգը

ԿԲ-ի վերջին գնահատականում առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձվում այն ռիսկին, որ արտահանման հնարավորությունների սահմանափակման պայմաններում որոշ ապրանքների ավելցուկը կարող է հայտնվել ներքին շուկայում։

ԿԲ-ն նշում է, որ դիտարկվող ժամանակահատվածի վերջում Ռուսաստան արտահանվող որոշ ապրանքների, մասնավորապես՝ լոլիկի և թարմ ձկան, գների անկումն ավելի խորն է եղել, քան կարելի էր ակնկալել միայն սեզոնային գործոններով։ ԿԲ-ն դա կապում է ներմուծման ավելի խիստ պայմանների և արտահանման սահմանափակ հնարավորությունների հետ։

Վերամշակող արդյունաբերության համար սա ևս կարևոր ազդանշան է։

Եթե թարմ արտադրանքի արտահանումը դժվարանում է, գործարանները կարող են ստանալ ավելի շատ հումք և ավելի ցածր գներով։ Առաջին հայացքից դա կարող է շահավետ թվալ վերամշակողի համար, սակայն եթե պատրաստի արտադրանքի արտահանման շուկան ևս սահմանափակ է, ապա խնդիրն ընդամենը տեղափոխվում է հաջորդ փուլ։

Հայաստանը փորձում է խթանել այլ շուկաներ

Ռուսական շուկայից կախվածությունը նվազեցնելու նպատակով Հայաստանի կառավարությունը արդեն կիրառել է արտահանման աջակցության տարբեր մեխանիզմներ։

Էկոնոմիկայի նախարարության գործող ծրագրով որոշ թարմ մրգերի, սննդամթերքի և խմիչքի արտահանման համար նախատեսվում են փոխհատուցումներ։ Ծրագրի նպատակը պաշտոնապես ձևակերպված է որպես հայկական արտադրանքի մրցունակության բարձրացում և արտահանման շուկաների դիվերսիֆիկացում։

Կառավարությունը նաև աջակցություն է նախատեսել վերամշակման նպատակով որոշ գյուղմթերքների մթերմանը։ Օրինակ՝ դեղձի և թզի դեպքում գործող միջոցառումը նախատեսում է աջակցություն վերամշակման նպատակով մթերումներին։

Այս քայլերը ցույց են տալիս, որ պետությունը փորձում է միաժամանակ լուծել երկու խնդիր՝ գյուղացու բերքի իրացումը և արտահանման ուղղությունների փոփոխությունը։

Բայց այստեղ կա հիմնական հարցը՝ որքան արագ կարող են հայկական վերամշակող ընկերությունները փոխարինել ռուսական շուկան այլ ուղղություններով։

Եվրոպական շուկան՝ հնարավորություն, բայց ոչ արագ լուծում

Ռուսական շուկայի կորուստը մեկ այլ շուկայով փոխարինելը հեշտ չէ։

Եվրոպական շուկա մուտք գործելու համար հայկական արտադրողը պետք է բավարարի սննդամթերքի անվտանգության, որակի, փաթեթավորման, հետագծելիության և այլ պահանջների։

Հայկական չրերի և պահածոների արտահանող ընկերությունների ներկայացուցիչները նախկինում արդեն բարձրաձայնել են այս խնդիրը՝ նշելով, որ եվրոպական շուկաներում պահանջվող չափանիշներին համապատասխանելը երկարատև գործընթաց է։

Այսինքն՝ այսօր ռուսական շուկայի նկատմամբ կախվածությունը նվազեցնելը չի նշանակում վաղը նույն ծավալով արտադրանք ուղարկել Եվրոպա։

Դրա համար անհրաժեշտ է ժամանակ, ներդրում, սերտիֆիկացում և նոր շուկաներում վաճառքի ցանցերի ստեղծում։

Ամենամեծ վտանգը կարող է լինել ոչ թե արտահանման անկումը, այլ արտադրության շղթայի խախտումը

Գյուղմթերքի վերամշակման ոլորտում ամենակարևոր հարցն այն է, թե ինչ տեղի կունենա, եթե արտահանման սահմանափակումները երկարատև լինեն։

Եթե գործարանները չկարողանան իրացնել պատրաստի արտադրանքը, նրանք կարող են կրճատել մթերումները։

Եթե կրճատվեն մթերումները, գյուղացիների համար կարող է նվազել արտադրությունը շարունակելու տնտեսական շահագրգռվածությունը։

Եթե նվազի արտադրությունը, վերամշակող ձեռնարկությունները կարող են կորցնել տեղական հումքի կայուն աղբյուրը։

Այսպիսով կարող է ձևավորվել փակ շրջան՝

արտահանման սահմանափակում → պատրաստի արտադրանքի կուտակում → վերամշակման ծավալների նվազում → գյուղմթերքի մթերումների կրճատում → գյուղատնտեսական արտադրության նվազման ռիսկ։

Հենց սա է պատճառը, որ Ռուսաստանի շուկայի խնդիրը պետք է դիտարկել ոչ միայն որպես արտաքին առևտրի հարց։

Այն կարող է դառնալ Հայաստանի գյուղատնտեսության և վերամշակող արդյունաբերության կառուցվածքային խնդիր։

Հաջորդ քայլը պետք է լինի շուկաների, ոչ թե միայն արտադրանքի դիվերսիֆիկացումը

Հայաստանը տարիներ շարունակ խոսում է գյուղմթերքի վերամշակման զարգացման մասին։ Բայց եթե վերամշակված արտադրանքի վաճառքի հիմնական շուկան շարունակում է մնալ մեկ ուղղություն, ապա ավելացված արժեքի ստեղծումը դեռևս չի նշանակում շուկայական կախվածության վերացում։

Հետևաբար առաջիկա տարիների գլխավոր խնդիրը պետք է լինի ոչ միայն ավելի շատ պահածո, չիր, հյութ կամ այլ վերամշակված արտադրանք արտադրելը։

Պետք է կարողանալ դրանք վաճառել տարբեր շուկաներում։

Ռուսաստան, ԵՄ, Մերձավոր Արևելք, Արաբական ծոցի երկրներ և այլ ուղղություններ պետք է դիտարկվեն ոչ թե որպես մեկ շուկայի փոխարինող, այլ որպես իրացման բազմազան համակարգ։

Հայաստանի վերամշակող արդյունաբերության առաջ կանգնած գլխավոր հարցը

Ռուսաստանի կողմից ներմուծման պայմանների խստացումը ցույց է տալիս, որ գյուղմթերքի վերամշակումը ինքնին բավարար չէ։

Հայաստանը կարող է արտադրել ավելի շատ, վերամշակել ավելի շատ և ստեղծել ավելի բարձր ավելացված արժեք, բայց եթե այդ արտադրանքի համար կայուն շուկա չկա, ամբողջ համակարգը մնում է խոցելի։

ԿԲ-ի վերջին գնահատականը հենց այդ ռիսկի մասին է խոսում՝ Ռուսաստանի կողմից ներմուծման պայմանների խստացումը, այլընտրանքային շուկաների սահմանափակ լինելը և որոշ ապրանքների ավելցուկի վտանգը կարող են նվազեցնել հայկական արտադրողների եկամուտները։

Ուստի հայկական վերամշակող արդյունաբերության առաջիկա մարտահրավերը կարելի է ձևակերպել շատ պարզ.

Հայաստանը պետք է ոչ միայն սովորի ավելի շատ գյուղմթերք վերամշակել, այլ նաև սովորի նույն արտադրանքը վաճառել մեկից ավելի աշխարհագրական շուկաներում։

Հակառակ դեպքում Ռուսաստանի շուկայում յուրաքանչյուր նոր սահմանափակում կարող է կրկին վերադառնալ Հայաստան՝ արդեն որպես գյուղացու չիրացված բերք, գործարանի չաշխատող հզորություն և արտադրողի նվազող եկամուտ։