Սննդամթերքի արտադրության և վերամշակման ընթացքում ամենամեծ խնդիրներից մեկը ոչ միայն սննդի անվտանգությունն է, այլև այն, թե որքան արտադրանք է ճանապարհին կորցվում։

ԱՄՆ-ի Վաշինգտոնի պետական համալսարանի (Washington State University) գիտնականները փորձում են երկու խնդիրները լուծել միաժամանակ։ Համալսարանի հետազոտող Կանգ Հուանգը ԱՄՆ Գյուղատնտեսության նախարարության Սննդի և գյուղատնտեսության ազգային ինստիտուտից՝ USDA-NIFA-ից, ստացել է երեք խոշոր դրամաշնորհ՝ սննդի անվտանգության բարձրացման և սննդի կորուստների նվազեցման ուղղությամբ։

Հետազոտությունների առանձնահատկությունն այն է, որ դրանք ընդգրկում են գյուղմթերքի ամբողջ ճանապարհը՝ մինչև բերքահավաքը, վերամշակման ընթացքում և վերամշակումից հետո։

Առաջին նախագիծը՝ սննդամթերքը ավելի երկար պահպանելու համար

Նոր նախագծերից մեկը ստացել է 650 հազար դոլարի ֆինանսավորում՝ երեք տարվա համար։

Գիտնականները փորձում են ստեղծել սննդի համար անվտանգ հատուկ ծածկույթներ, որոնք կարող են դանդաղեցնել մթերքի փչացումը բերքահավաքից հետո։

Այդ ծածկույթները նախատեսվում է հնարավոր լինի օգտագործել տարբեր մակերեսների վրա՝ այդ թվում սննդամթերքի փաթեթավորման համար օգտագործվող պլաստիկի, ապակու և մետաղի վրա։

Գաղափարը պարզ է․ եթե մթերքի մակերեսին վնասակար միկրոօրգանիզմների աճը հնարավոր լինի դանդաղեցնել, արտադրանքը ավելի երկար կպահպանվի և ավելի քիչ սնունդ կդառնա թափոն։

Հետազոտող Կանգ Հուանգի ներկայացրած տվյալների համաձայն՝ ԱՄՆ-ում արտադրվող սննդամթերքի մոտ 40 տոկոսը չի հասնում սպառողին։ Միկրոօրգանիզմներով պայմանավորված փչացման նվազեցումը կարող է օգնել կրճատել այդ կորուստները։

Երկրորդ նախագիծը՝ արհեստական բանականությունը մտնում է սննդի վերամշակման գործարան

Մյուս՝ նույնպես 650 հազար դոլար արժողությամբ եռամյա նախագծի նպատակը սննդի վերամշակման գործարաններում մաքրության վերահսկումն ավելի արագ և արդյունավետ դարձնելն է։

Այսօր սննդի վերամշակման ձեռնարկությունները սարքավորումների և աշխատանքային մակերեսների մաքրությունից հետո սովորաբար նմուշներ են վերցնում և ուղարկում հետազոտության։ Արդյունքը կարող է պահանջել մինչև երկու օր։

Գիտնականները փորձում են այս գործընթացը արագացնել արհեստական բանականության միջոցով։

Նրանք մշակել են այսպես կոչված «խելացի կպչուն պիտակի» գաղափարը։ Այն տեղադրվում է այն մակերեսի վրա, որը պետք է մաքրվի։

Մաքրումից հետո պիտակը հեռացվում է, և հատուկ սարքավորումը վերլուծում է դրա վրա մնացած հետքերը։ Այնուհետև արհեստական բանականության համակարգը գնահատում է՝ որքանով է մաքրման գործընթացը նվազեցրել բակտերիաների քանակը։

Եթե տեխնոլոգիան հաջողությամբ անցնի հետագա փորձարկումները, սննդի արտադրողները կարող են շատ ավելի արագ հասկանալ՝ արդյոք իրենց արտադրական տարածքը բավարար չափով մաքրված է, թե անհրաժեշտ է կրկին մաքրում։

Ինչու է սա կարևոր վերամշակող ընկերությունների համար

Սննդի վերամշակման գործարաններում մաքրության ստուգումները կարող են իրականացվել բազմաթիվ կետերում և հաճախակի։ WSU-ի տվյալներով՝ որոշ ընկերություններ շաբաթական հարյուրավոր նմուշներ են վերցնում իրենց արտադրական տարածքներից։

Եթե նոր համակարգը կարողանա արագ և վստահելի արդյունք տալ, այն կարող է միաժամանակ նվազեցնել ստուգումների համար պահանջվող ժամանակն ու ծախսերը։

Բայց ավելի կարևոր է մեկ այլ հանգամանք․ արտադրողը կարող է ավելի արագ արձագանքել խնդրին և կանխել այն իրավիճակը, երբ մանրէաբանական աղտոտման պատճառով մեծ քանակությամբ արտադրանք ստիպված են լինում ոչնչացնել։

Այսպիսով, սննդի անվտանգությունն ու սննդի կորուստների նվազեցումը այստեղ երկու առանձին նպատակ չեն․ մեկը կարող է օգնել մյուսին։

Երրորդ ուղղությունը՝ ավելի քիչ քիմիական միջոցներ այգիներում

Կանգ Հուանգի երրորդ նախագիծը, որի համար նա ստացել է 1 միլիոն դոլարի՝ չորս տարվա դրամաշնորհ, վերաբերում է գյուղմթերքին դեռ մինչև բերքահավաքը։

Գիտնականները փորձում են զարգացնել կենսաբանական պայքարի միջոցներ՝ հատկապես խնձորենիների կրակի այրվածք (fire blight) հիվանդության դեմ։

Այս հիվանդության դեմ այսօր օգտագործվող միջոցներից են հակաբիոտիկները, սակայն դրանց երկարատև կիրառումը կարող է նպաստել բակտերիաների դիմադրողականության ձևավորմանը։

Հետազոտողները փորձում են գտնել բնական ծագման այլընտրանքներ՝ բույսերի քաղվածքների և որոշ միկրոօրգանիզմների միջոցով։

Այս մոտեցումները դասվում են կենսաբանական պայքարի միջոցների շարքին և կարող են ապագայում նվազեցնել հակաբիոտիկների օգտագործման անհրաժեշտությունը։

Երեք նախագիծ՝ մեկ ընդհանուր նպատակով

Թեև երեք հետազոտություններն առաջին հայացքից տարբեր են, դրանց հիմքում նույն գաղափարն է՝ ավելի քիչ սնունդ կորցնել և միաժամանակ բարձրացնել դրա անվտանգությունը։

Առաջին նախագիծը փորձում է մթերքը ավելի երկար պահպանել։

Երկրորդը՝ վերամշակման ընթացքում ավելի արագ հայտնաբերել հնարավոր մանրէաբանական խնդիրները։

Երրորդը՝ դեռ դաշտում նվազեցնել այն հիվանդությունների տարածումը, որոնք կարող են վնասել ապագա բերքը։

Այսինքն՝ գիտնականները փորձում են սննդի կորուստների դեմ պայքարել ոչ թե միայն այն ժամանակ, երբ արտադրանքը արդեն փչացել է, այլ գյուղատնտեսական արտադրության ամբողջ շղթայի տարբեր փուլերում։

Ի՞նչ կարող է սա նշանակել Հայաստանի համար

Հայաստանի գյուղատնտեսության և գյուղմթերքի վերամշակման համար այս մոտեցումը նույնպես հետաքրքիր է։

Հայաստանում ամեն տարի մեծ քանակությամբ գյուղմթերք արտադրվում է կարճ ժամանակահատվածում։ Միևնույն ժամանակ մրգերի, բանջարեղենի և այլ արագ փչացող արտադրանքի համար կարևոր խնդիր են պահպանման պայմանները, տեղափոխումը և վերամշակման արագությունը։

Եթե գյուղմթերքը հնարավոր լինի ավելի երկար պահպանել մինչև վերամշակումը կամ վաճառքը, ֆերմերը կարող է ավելի քիչ կորուստ ունենալ։

Իսկ վերամշակող ընկերությունների համար մաքրման և սննդի անվտանգության վերահսկման արագ համակարգերը կարող են օգնել նվազեցնել արտադրական ռիսկերը։

Այս տեսանկյունից հետաքրքիր է նաև այն, որ Հուանգի լաբորատորիան ուսումնասիրում է գյուղատնտեսական և սննդի վերամշակման կողմնակի արտադրանքներից նոր նյութեր ստանալու հնարավորությունը։ Նրա հետազոտական ուղղություններից մեկը հենց սննդի վերամշակման մնացորդների և թափոնների օգտագործումն է։

Այսինքն՝ ապագայի սննդի վերամշակման համակարգը կարող է ձգտել ոչ միայն ավելի քիչ կորուստ ունենալ, այլև առաջացած մնացորդներից նոր արտադրանք ստանալ։

Գյուղմթերքի արժեքը կարող է սկսվել հենց այն պահից, երբ այն այլևս թափոն չի դառնում

Այս հետազոտությունների ամենակարևոր գաղափարը գուցե հենց սա է։

Գյուղմթերքի արտադրությունը միայն բերք ստանալը չէ։ Դրանից հետո սկսվում է պահպանման, տեղափոխման, վերամշակման և վաճառքի երկար շղթան։

Եթե այդ շղթայի յուրաքանչյուր փուլում հնարավոր լինի մի փոքր նվազեցնել կորուստը, ընդհանուր արդյունքը կարող է զգալի լինել։

Ավելի երկար պահպանվող մթերք, ավելի արագ սննդի անվտանգության ստուգում, ավելի քիչ հակաբիոտիկների օգտագործում և գյուղատնտեսական մնացորդների վերօգտագործում․ այս ուղղություններով իրականացվող հետազոտությունները ցույց են տալիս, թե ինչպես է գիտությունը փորձում փոխել ոչ միայն սննդի արտադրությունը, այլև գյուղմթերքի ամբողջ արժեքային շղթան։

Աղբյուրներ

- Washington State University (WSU) — Kang Huang-ի երեք USDA-NIFA դրամաշնորհների և հետազոտությունների վերաբերյալ պաշտոնական հրապարակում։
- USDA National Institute of Food and Agriculture (NIFA) — դրամաշնորհային ծրագրերի տվյալներ։
- Kang Huang Research Lab, WSU — հետազոտական նախագծերի և սննդի թափոնների վերօգտագործման ուղղությունների վերաբերյալ տեղեկատվություն։